ئه‌م یه‌ک ملله‌تین و زمانێ مه‌ جوت ـ ستانده‌ره‌
 

‌‌‌|وانه‌ی‌ کـوردی‌‌‌| مـێد‌یا‌‌‌| په‌ڕلان‌‌‌| فه‌رهه‌نگ‌‌‌| فۆنت و ئێدیتۆر

 

3.5.2008

ئه‌م یه‌ک ملله‌تین و زمانێ مه‌ جوت ـ ستانده‌ره‌

تێلى ئه‌مین
وه‌کو دهنده‌ک روژنامادا هاتى، ژماره‌کا نڤێسه‌رێت پاریزگه‌ها سوله‌یمانیێ ده‌رخواسته‌کا دایه‌ سه‌رکردایه‌تیا سیاسى که‌ شیوازێ کرمانجیا خواروو (سۆرانى) بفه‌رمى بناسیت وه‌کو زمانێ ستاندارد ل هه‌رێما کوردستانا عیراقێ، واته‌ رێ لشیوازێ کرمانجیا سه‌رى (بادینانى) بێته‌ گرتن و نه‌ هێته ‌بکارئینان ل دام و ده‌زگه‌هێت حکومى و ده‌زگه‌هێت راگه‌هاندنێ و قوتابخانا و زانکویا وهه‌تا دوماهییێ . ئێکه‌تیا نڤێسه‌رێت کورد ژى تایێ دهوکێ د به‌یاننامه‌کێدا بریاره‌کا بڤى ره‌نگى ره‌ت کریه‌ وهێمنانه‌و لسه‌ر خو په‌رسڤا وان نڤێسه‌رێت خه‌لکێ باژیرێ سوله‌یمانیى دایه‌، ده‌ست خوشیێ ل تایى دهوکێ یێ نڤێسه‌رێت کورد دکه‌ین که‌ شیاینه‌ ده‌مارێت خۆ راگرن و عه‌قلانه‌ به‌ر سینگێ ڤێ هه‌ولدانا مه‌ ترسیدار بگرن که‌ براستى دکه‌فته‌ دخانا پیلانگیریێدا دژى شیوازه‌کێ سه‌ره‌کى و ره‌سه‌نى زمانێ کوردى ودژى پرانیا خه‌لکێ کوردستانێ .

هه‌ر چه‌ند من باوه‌رى نینه‌ ئه‌ڤ هه‌ولدانه‌ سه‌ر بکریت و حوکمه‌تا کوردستانێ بریاره‌کا هنده‌ جه‌وت و سه‌رپێ و لایه‌نگیر ده‌ربکه‌ت، بریاره‌ک که‌ ئه‌نجامێت وێ ته‌نێ درووستکرنا دوودلیێ و توره‌بونا ژماره‌کا زورا ملله‌تێ کورد بیت،  راستى ژى ستانده‌ردکرنا شیوازه‌کێ زمانێ کوردى نه‌ کارێ سیاسیانه‌ و  ببریارێت سیاسى بجه نائێت، به‌لکو کارێ مێژوویێ یه‌و  و مێژوو دێ بریارێ لسه‌ر ستانده‌ردکرنا شێوازه‌کى یان پتر ژ شێوازه‌کى ده‌ت. ئه‌ز باوه‌ردکه‌م ئه‌و برایێت نڤێسه‌ر ژى یێت ئه‌ڤ داخوازه‌ دایه‌ سه‌رکردایه‌تیا سیاسى ئه‌ڤێ راستیێ دزانن و ره‌نگه‌ ئارمانجا گه‌له‌ک ژوان هه‌ر ته‌نێ ئیحراجکرنا حکومه‌تا کوردستانێ یه‌، نه‌ خاسمه‌ جه‌نده‌ک ژوان نڤێسه‌را  روژانه‌ ئه‌ڤێ حوکمه‌تێ بگه‌نده‌لیێ تومه‌تباردکه‌ن و هه‌تا شه‌رعیه‌تێ ناده‌نێ! چ دنڤَێسن و چ دبێژن ئه‌و دئازادن، لێ ده‌مێ ئاگرێ دووبه‌ره‌کییێ لکوردستانێ دشارینن، فه‌ره‌ په‌رسڤا وان بێته‌ دان . به‌رسف نه‌ ژ نڤێسه‌رو روشه‌نبیرێت ( کرمانج و سوران )  بتنێ، به‌لکو ژپارتێن سیاسى وپه‌رله‌مانى وحوکمه‌تى َ ورێکخراوێت کومه‌لگه‌ها سڤیل و خوازیارێت دیموکراسیێ و پشته‌ڤانێت مافێ مروڤى، جونکه‌ خواندن و نڤێسین بزمانێ ده‌یکێ، یه‌ک ژ بنه‌ره‌ترین بناغێت دیموکراسیێ ومافێت مروڤى نه‌، بو نموونه‌ ملله‌ته‌کێ لده‌وله‌تا سویسرا بناڤێ (ریترومان) کێمتر ژ (1% ) ژ خه‌لکێ سویسرا بێک دهینن به‌لێ بئه‌زمانێ خو  دخوینن ودنڤێسن و زمانێ وان فه‌رمى یه‌ لسویسرا وه‌کو زمانێ ئه‌لمانێ وفره‌نسێ، ره‌نگه‌ بێژن ( سورانى ) ژى بو خه‌لکێ بادینان بزمانێ دایک دهبَته‌ هژمارتن، ئه‌گه‌ر وه‌ بیت بوجى کرمانجى  ژى بو خه‌لکێ سوران بزمانێ دایک نا هێته‌ هژمارتن ؟ بوچى هنده‌کا دڤێت شیوازێ کرمانجى نقوى به‌حرێ بکه‌ن؟

سه‌باره‌ت ده‌رخواستا ڤان نڤێسه‌را حه‌زدکه‌م چه‌ند خاله‌کا  پێش جافبکه‌م که‌ دێ بو خوینده‌وارا روونبیت تا چ  راده‌ ئه‌ڤ ده‌رخاسته‌ بێ بها و بێ مه‌عنایه‌و ته‌نیا زیانبه‌خشه‌ و به‌س .

ئێک – زمانێ کوردى، وه‌کو دوکتور ( حه‌سه‌ن پور دبێژیت ) جوت ستانده‌ره‌ ( کرمانجى  وسورانى ) وه‌ک گه‌له‌گ زمانێت دیتر، ئه‌فجا بوجى شیوازه‌ک بتنێ بێته‌ بکارهینان، که‌نگى ئه‌ڤ مه‌سه‌له‌ بوویه‌ ئاسته‌نک   درێکا گه‌شه‌کرنا زمانێ کوردیدا یان  بوویه‌ به‌ربه‌ست پێشیا بجه ئینانا ئارمانج وئاواتێت ملله‌تێ کورد، جوت ستانده‌ریا زمانێ کوردى رێ نه‌ گرتى یه‌ لئاڤاکرنا ده‌وله‌تا کوردى، وه‌ختێ خو میرنگه‌هێت کوردى هه‌بوون، ئه‌ڤ میرنگه‌هه‌ دجودا جودابوون نه‌ ژئه‌گرێ جوت ستانده‌ریا زمانێ مه‌ به‌لکو ژبه‌ر هنده‌ک ئه‌گه‌رێت دیتر، ئه‌گه‌ر نه‌ بوجى لده‌ڤه‌را سوران جه‌ند میرنگه‌ه هه‌بوون هه‌ر وسا لده‌ڤه‌را بادینان ؟. واته‌ ئه‌ز نیشانه‌کا لاوازیێ دزمانێ مه‌دا نا بینم ئه‌گرێ وێ ئه‌ڤ جوت ستانده‌ریه‌ . نه‌ ئه‌ڤرو و نه‌ سوبا هى کورد نابنه‌ خودان ئێک شیواز یان ئیک زمانێ ستانده‌ر، ئه‌ز نابینم ئه‌ڤ ساخله‌ته‌ زیانه‌کێ دگه‌هینته‌ ملله‌تێ کورد یان هه‌تا زمانێ کوردى، داخوازا خودانێت ده‌رخواستێ دکه‌م باشیه‌کێ بتنێ ژفه‌رمى ناسینا شیوازه‌کى نیشا مه‌ بده‌ن یان نه‌ باشیه‌کێ بتنێ ژجوت ستانده‌ریا زمانى دیار بکه‌ن، چ به‌لگه‌ هه‌نه‌ جوت ستانده‌ریا زمانێ کوردى زیانه‌کا بتنێ گه‌هاندبیته‌ دووزا کوردان و ئارمانجێت وان ؟.

دوو – بریارا فه‌رمى کرنا شیوازى سورانى دێَ چ لبزاڤ و جالاکیێت روشه‌نبیرێت سوله‌یمانیێ کێم و زێده‌که‌ت ؟ که‌نکى وجه‌وا شیوازێ کرمانجى  کار کریه‌ سه‌ر ئافره‌ندنا وان ؟ ئه‌گه‌ر کێشه‌ ته‌نیا ده‌مارگیرى و ناوچه‌ گه‌رى نه‌بیت، بوجى دژایه‌تیا شیوازى کرمانجى دکه‌ن ؟ بوجى بێنه‌خوشه‌ کرمانجى لبادینان بێته‌ بکارئینان ؟

سێ – چ به‌لگه‌دده‌ستدانه‌ شیوازى سورانى پتر گه‌شه‌ کربیت ژ شیوازێ بادینى، چ زانست و ته‌کنولوجیا هه‌نه‌ بسورانى دهینه‌ ڤه‌گوهاستن و بکارهینان و شیوازێ کرمانجى نه‌ کاریت هه‌مان کارى بکه‌ت ؟. ئه‌گه‌ر مه‌سه‌له‌ ته‌نیا هنده‌ په‌رتوک و گوڤاروو روژنامه‌ وچاپه‌مه‌نى ئه‌ڤرو لکوردستانا عیراقێ بسورانى پتر ده‌ردچن، ئه‌ڤه‌ هندێ ناگه‌هینت  سورانى شیوازه‌کێ باشتره‌ ژ کرمانجى  . بره‌ئیا من نه‌ سورانى و نه‌ کرمانجى بگێر دهێن ببنه‌ زمانێ زانکویا، حه‌زناکه‌م که‌س هزرکه‌ت ئه‌ز  زمانێ خو بسڤکاتى دگرم، به‌لێ هه‌تا نهو ( عه‌ره‌بى وفارسى وتورکى ) ژى نه‌ بینه‌ زمانێت زانستى، برانیا ژێده‌رێت زانکویێت تورک و عه‌ره‌ب و ئیرانێ، نه‌  خاسمه‌ دوارێ زانستیدا، ژ زمانێت ئه‌وروپا دوه‌رگێراینه‌، کیژ ژێده‌ر هه‌یه‌ دهێته‌ وه‌رگێران بو سورانى ونا هێته‌ وه‌رگیران  بو کرمانجى ؟ . چ ( اختراعات و اکتشافات ) بشیوازى سورانى هه‌نه‌ و بشیوازێ کرمانجى  نبنن ؟ چ شاکارێت ئه‌ده‌بى وشعرى لسوران په‌یدابووینه‌ و لده‌ڤه‌را کرمانجا په‌رامبه‌ر و ره‌نگه‌ باشتر نه‌ بووینه‌ ؟. کێ حه‌ق هه‌یه‌ شیوازێ مه‌لایێ جزیرى و مه‌مو زینا ئحمه‌دێ خانى بکه‌ته‌ شیوازه‌کێ نه‌ فه‌رمى ؟.

چوار— زمان نه‌ گریدایێ ده‌ڤه‌ره‌کێ یان ناوچه‌کێ یان هه‌رێمه‌کێ یه‌، یان هه‌تا ده‌وله‌ته‌کێ یه‌، زمان دروژا ئه‌ڤرودا توخیبا دبریت برێکا ته‌کنولوجیا نوى وسه‌ته‌لایت و تورا ئه‌نترنێتێ، ئه‌گه‌ر کرمانجى ژى لکوردستانا عیراقێ بێته‌ قه‌ده‌غه‌کرن، نڤێسه‌ره‌ک لبادینا هه‌تا هه‌یه‌ دکاریت سه‌ره‌ده‌ریێ دگه‌ل سورانیێ نه‌که‌ت وبه‌رهه‌مێ خوبنڤێسیت و به‌لاڤه‌که‌ت، جاپه‌مه‌نى و میدیا ته‌نیا کوردێت عفرین و قامشلو ده‌ردکه‌ن، ره‌نگه‌ بقه‌ده‌رى هه‌مى میدیا سورانى بن . کانێ به‌لگه‌ کو ده‌ڤه‌را سوران روشه‌نبیرتره‌ ؟

بینج – بوجى ئه‌ڤ ده‌رخواسته‌ یا هه‌مزه‌مانه‌ دگه‌ل ڤه‌کرنا رادیو و ته‌له‌ڤزیونا کوردى لکوردستانا تورکیا ؟ .

شه‌ش—ئه‌گه‌ر خودانێت ده‌رخواستێ دئنیه‌ت زه‌لال بن و مه‌ره‌ما وان ئه‌وبیت دێ ببریاره‌کا حوکمه‌تێ زمانه‌کێ ستانده‌رێ ئێک شیواز درووستبیت، دڤێت هه‌ر زویکا ده‌رخواستا خو ڤه‌کێشن جونکه‌ دێ ( رد فعل ) په‌یدابیت و ره‌نگه‌ پتر هه‌ر دوو شیواز  ژێک دویر که‌ڤن .

هه‌فت – ئه‌گه‌ر خودانێت ده‌رخواستێ هزرکه‌ن، دڤێت ملله‌ته‌ک خودان یه‌ک زمان بیت و بیه‌ک شیواز ، داکو پرت پرت نه‌ بیت و نه‌ بیته‌ جه‌ند ملله‌ته‌ک، حه‌زدکه‌م بێژمه‌ براده‌ران، کاکه‌ ئێوه‌ به‌ هه‌له‌دا جووینه‌، ئه‌ڤه‌ جه‌نده‌ها ساله‌ کورد بجه‌نده‌ها شیواز دئاخڤن و ودنڤێسن، به‌رى سه‌ده‌ها سالا ئه‌ڤ  شیوازه‌ هه‌بوون، باروودوخ ژئه‌ڤرو  نه‌خوشتربون، کورده‌کێ خه‌لکێ دیاربه‌کرێ بزه‌حمه‌ت کورده‌کێ خه‌لکێ مه‌هابادێ دنیاسى، به‌لێ ملله‌تێ کورد هه‌ر کورد ماو  نه‌بوو دوو ملله‌ت، ئه‌ڤروکه‌ کو توخیب هاتینه‌ شکاندن و دونیا دبه‌رژه‌وه‌ندیا کوردان دا هاتیه‌ گوهورین، جوت ستانده‌را زمانێ مه‌، مه‌ لڤى زه‌مانى ناکه‌ته‌ دوو ملله‌ت، ده‌رخواستا هه‌وه‌و بریارا لدوى ده‌ربچیت دێ ئیکرێزیا ملله‌تى تیکده‌ت و ره‌نگه‌ هه‌ر جوینه‌ک جوودا هزرا خو بکه‌ت .

من پێخوشه‌ لڤێره‌ ره‌ئیا ماموستایێ زانکویا ( تورونتو – که‌نه‌دا ) دکتور ئه‌میر حه‌سه‌ن پوور ڤکوهێزم سه‌باره‌ت ره‌سمیکرنا شیوازێ سورانى، که‌ دبیژیت ((ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستی داخوازینامه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌کبگرێ و جیاوازی دوو له‌هجه‌که‌ نه‌بێته‌ سه‌رچاوه‌ی لێکهه‌ڵبڕانیان، ره‌سمیکردنی سۆرانی پرۆسه‌ی جیابوونه‌وه‌ خێراتر ده‌کا. ئه‌گه‌ر مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌ نه‌ته‌وه‌ی کورد وه‌ک سرب و کروات یان چێک و سلۆواک لێکهه‌ڵنه‌بڕن، ره‌سمیکردنی سۆرانی به‌رنامه‌یێکی وا وه‌دی دێنێ.)) مالپه‌رى ( رینیسانس روژا 23-4-2008 ) .

هه‌شت – من دڤێت بێژمه‌ براده‌ران، نڤێسه‌ریـَت شارێ هه‌لمه‌ت و قوربانیێ، ئه‌رێ قه‌یدى چى یه‌، گرفت چى یه‌، پروبلیم چى یه‌، مه‌ یه‌ک ده‌وله‌ت هه‌بیت ودوو شیوازێت فه‌رمى وه‌کو ( نه‌رویج ) و( ئه‌رمه‌نستان ) و (ئه‌لبان )؟. ده‌وله‌تێت هه‌ین بچوار زمانێت فه‌رمى وه‌کو سویسرا، ده‌وله‌تێت هه‌ین بدوو زمانێت فه‌رمى وه‌کو ( که‌نه‌دا ) . قه‌یدى چى یه‌ ئه‌م ملله‌ته‌ک بین و جه‌ند ده‌وله‌ت، عه‌ره‌بان یه‌ک زمانێ ستانده‌رێ هه‌ى، به‌لى زمانێ ستانده‌رد ،  عه‌ره‌ب نه‌ کرنه‌  یه‌ک ده‌وله‌ت .

نه‌ه – هه‌ر دوو شیوازێت زمانێ مه‌ دجوودانه‌ دبه‌یڤ و رێزمانێدا، مه‌سه‌له‌ بهه‌لبژارتنا هنده‌ک په‌یڤا چاره‌سه‌رنابیت، مه‌سه‌له‌ بیدڤى چاره‌سه‌ریێ نینه‌، چ لمه‌ نه‌ که‌تیه‌ ئاڤێ، شیوازه‌کێ ستانده‌رد چ ده‌ردێت ملله‌تێ مه‌  چاره‌ناکه‌ت، نزانم ئه‌ڤ هه‌ولدانه‌  بو زمانه‌کێ ستانده‌رد دێ چ لمه‌ کێم و  زێده‌که‌ت ؟ چ مفا هه‌یه‌ ؟ . دوو شیوازا یان پترا چ زیان هه‌یه‌ ؟.

ده‌ه – ژبلى زمانێ عه‌ره‌بى کو تاقیکرنه‌ک بوو جاره‌کا دى دووباره‌ نابیت، حه‌ز دکه‌م ( براده‌ران ) به‌لگه‌ کێ بتنێ بینن لسه‌ر  زمانه‌کى وه‌کو  زمانێ کوردى لده‌مى هه‌ڤچه‌رخ شیوازه‌ک هاتى یه‌ فرزکرن و بسه‌رکه‌فتى، دا کو  ئه‌م ژى چاڤ لێ بکه‌ین،  بهزرا من هه‌ولدان و ئاخفتن و کور و سمینار و دانا ده‌زگه‌ها بو زمانه‌کێ ستانده‌ر ته‌نیا کوشتنا وه‌ختى ومه‌زاختنا پاره‌یه‌، بێ ئه‌نجام، جه‌نده‌ها ساله‌ ئه‌ڤه‌ هنده‌ک ژ روشه‌نبیرێت سوله‌یمانیێ خو بڤێ جه‌ندێ ڤه‌ مژویل دکه‌ن وه‌کو  ئارمانجه‌کا خه‌یالى . ئه‌ڤێ کولولکا به‌ندکا هه‌ر درێسن و درێسن ، بێى سه‌ره‌کێ ده‌رزى لێ دیارببیت .

یازده‌ – کرمانج لکوردستانا عیراقێ ( برا بجوک ) نینن، په‌رله‌مان و حوکمه‌تا کوردستانێ ئه‌نجامێ خه‌باتا هه‌ڤپشکه‌ یا هه‌مى ملله‌تێ کورد،

حوکمه‌تا کوردستانێ ده‌سه‌لات نینه‌ بریاره‌کى لسه‌ر فه‌رمیکرنا شیوازه‌کێ زمانێ کوردى بده‌ت، ئه‌رکێ حوکمه‌تێ ئه‌وه‌ لوه‌زاره‌تا روشه‌نبیرى ولوه‌زاره‌تا په‌روه‌ردێ و لجڤاتا وه‌زیران رێ خوشکه‌ت و پشته‌ڤانیا هه‌ردوو شیوازا بکه‌ت وسه‌ره‌ده‌ریێ بئاوایه‌کێ یه‌کسان دگه‌لدا بکه‌ت که‌ مخابن نه‌ وه‌زاره‌تا روشه‌نبیرى و نه‌ په‌روه‌رده‌ ، پیته‌ى دده‌نه‌ شیوازێ کرمانجى .

 دوازده‌—فه‌ره‌ هه‌ر دوو شیواز بێکڤه‌ گه‌شه‌ بکه‌ن نه‌ بێنه‌ تێکه‌ل کرن جونکه‌ دێ شیوازێ سێ یێ په‌یدابیت، وه‌خته‌کى به‌لکو ملله‌ت، نه‌ حکومه‌ت ، شیوازه‌کى هه‌لبژیریت ئه‌گه‌ر بیدڤى بو یان دبه‌رژه‌وه‌ند دابوو، نهو دبه‌رژه‌وه‌ندا نینه‌ شیوازه‌ک بێته‌ فه‌رزکرن، بو کرمانجا ژى نابیت داخوازا فه‌رمى کرنا شیوازى کرمانجى بکه‌ن هه‌ر چه‌ند پرانیا ملله‌تێ کورد بێک دهینن .

براده‌رێت سوله‌یمانیێ، زور ته‌ئکیدێ دکه‌ن که‌ شیوازێ سورانى زمانێ ستانده‌رێ کوردایه‌، لڤێ دوماهیێ دوو نڤێسه‌را بناڤێ ( هێمن و کامیار سابیر ) بابه‌ته‌ک لما لپه‌رێ ( ده‌نگه‌کان ) به‌لافکریه‌، تێدا دبێژن ( قوربانیدان بزمانێ ستانده‌ر بو راگرتنا جه‌ند که‌سه‌کێت کرمانج لڤێره‌ وێرا هه‌، نه‌ زایه‌کا کوژه‌که‌، خواندنا کرمانجیێ لبادینان پرت برت کرنا کوردستانێ یه‌)! . من بخو گه‌له‌گ گوه  لڤان ( وه‌عزێت نه‌ فاما ) بویه‌ له‌وما ئه‌ز به‌رسڤێ نا ده‌م  ودێ بو به‌ریز ( حه‌سه‌نى قازى ) که‌ روشه‌نبیره‌کێ خه‌لکێ مه‌هابادێ یه‌، هێلم  . ئه‌ڤ روشه‌نبیره‌ دبیژته‌ هه‌ر دوو ( وه‌عزڤانا )، ئه‌و زمانێ هوین دبێژنێ ستانده‌ردو هه‌وه‌ گوتارا خو بێ به‌لافکرى (له‌ مه‌ڵبه‌ندی سابڵاغێ ئه‌گه‌ر که‌سێک کوردییه‌کی وای گوێ لێبێ یان به‌ هه‌ڵکه‌وت له‌ جێیه‌کدا بیخوێنێته‌وه‌، یه‌که‌م شتی به‌ سه‌ر زاریدا دێ ؛ ده‌ڵێ :"گالمه‌مشام بۆ ئه‌و کوردییه‌"؛).

نڤیسه‌ر حه‌سه‌نێ قازى پێڤه‌ دچیت و دبێژیت (هه‌ر ئه‌وه‌ ماوه‌ بڵێم ئه‌گه‌ر پێکێشی له‌ سه‌ر په‌ژراندنی 'زمانی ستاندارد' به‌م زمانه‌ بکرێ که‌ له‌ نموونه‌ی سه‌ره‌وه‌دا ده‌یخوێنینه‌وه‌، وای به‌ حاڵی زمانی کوردی جا چ که‌لوری و هه‌ورامی بێ یان کرمانجی و سۆرانی) .مالپه‌رێ ( رینیسانس روژا28-4-2008 ).

ئه‌ڤجا چ زمانێ ستانده‌رده‌ ئه‌گه‌ر لمه‌هابادى ب ووج نه‌ زانن، دێ چه‌وا لدهوک و وانێ وورمێ و توربه‌ سپیێ، ده‌ردێ خه‌لکى ده‌رمانکه‌ت؟

[Kurdi.org 2008 © Copyright]

 

| Waney Kurdī | Mediya |  Perlan  | Ferhneg | Fonts & Editors