زمانی ستانده‌ردی کوردیی
 

‌‌‌|وانه‌ی‌ کـوردی‌‌‌| مـێد‌یا‌‌‌| په‌ڕلان‌‌‌| فه‌رهه‌نگ‌‌‌| فۆنت و ئێدیتۆر

 

 

زمانی ستانده‌ردی کوردیی له‌ نێوان گه‌نده‌ڵیی ده‌سه‌ڵات و زاراوه‌په‌رستییدا

image

نووسینی:
1- کامیار سابیر ( خه‌تاب سابیر)
2- هه‌ندرێن...

به‌شی یه‌که‌م

" هه‌رکه‌سێ زمان کۆنترۆڵ بکات، کولتووریش کۆنترۆڵ ده‌کات، وشه‌کان هێزێکی بێئه‌ندازه‌یان هه‌یه‌، چونکه‌ ئه‌جێنداکانی هه‌موو نه‌ته‌وه‌کان رێک ده‌خه‌ن" 1 (Dennis Peacocke).

به‌شی ( 1)
ئه‌م وتاره‌، پێشکه‌شه‌ به‌ مه‌سعود محه‌مه‌د:...

 ئه‌و مرۆڤه‌ی، که‌ ئێستا له‌ سایه‌ی ئه‌و حکومه‌ت و نێوه‌نده‌‌ رۆشنبیرییه‌‌ پاشاگه‌ردانه‌دا، فه‌رامۆشکراوه‌،  ئه‌وه‌نده‌ قورسایی سیاسیی و کولتووریی و زمانه‌وانیی هه‌بوو، رژێمی به‌عس به‌و هه‌موو زه‌بروزه‌نگه‌یه‌‌وه‌ رێزی لێ ده‌نا و لێی ده‌ترسا، له ‌هه‌موو دنیای عه‌ره‌بدا، ئه‌ستێره‌یه‌کی ناسراو بوو. که‌چیی ده‌سه‌ڵاتی گه‌نده‌ڵی کوردیی، به‌هه‌ردوو حیزبه‌که‌وه‌ فه‌رامۆشیان کردبوو. پێشکه‌شی مه‌سعود محه‌مه‌دی ده‌که‌ین، چونکه‌ ته‌نها که‌سه‌ له‌ ناو کورددا وه‌ک سه‌ربازێکی ون پێش رووداوه‌کان ده‌که‌وت. له‌ حه‌فتاکان و هه‌شتاکان و نه‌وه‌ده‌کانی سه‌ده‌ی رابردوودا، پێشبینیی گاڕانی دایه‌لێکته‌کان و زمانی عه‌شیره‌ته‌کان و ناوچه‌کانی کردبوو، په‌ی به‌و مه‌ترسییه‌ حیزبیی و ئایدۆلۆژییانه‌ بردوو که‌ دووچاری لینگوا فرانکایه‌کی ستانده‌رد ده‌بێته‌وه‌. یه‌که‌مین ررووناکبیری کورده‌  پتر له‌ بیست ساڵ، پێش هه‌ره‌سی کۆمۆنیزمی سۆڤێت، به‌ ئارگیومێنتی ئه‌کادیمییانه‌ نه‌ک سیاسییانه‌، ستالینیزم و کۆمۆنیزمی لاساییکه‌ره‌وه‌‌ی که‌ڕه‌تی سفر کرد و جه‌ختی له‌ ئایدێنتیی کورد و ئایدێنتیی نیشتمانیی کرده‌وه‌. یه‌که‌مین زانای زمانه‌وانیی کورده‌، له‌رووی فه‌لسه‌فییه‌وه‌ جه‌ختی له‌ یه‌ک فۆرمی گشتگیر بۆ زمانی ستانده‌ردی نووسین کردووه‌ته‌وه‌و زۆرترین خزمه‌تی به‌ لینگوا فرانکای ستانده‌ردی کوردیی کردووه‌.

پێشه‌کیی:

 ئه‌م وتاره‌، وتارێکی پانوپۆڕه‌، بابه‌تی ژۆرناڵه‌، به‌ڵام له‌به‌ر گرنگیی باسه‌که‌ و دوانه‌که‌وتنی باسه‌که‌، بۆ‌ "هاوڵاتی"مان نارد بۆ بڵاوکردنه‌وه‌،به‌ڵام بڵاو نه‌کرایه‌وه‌!. باسه‌که‌ له‌ مه‌وداکانی گه‌نده‌ڵیی ده‌سه‌ڵاتی کوردیی، رۆڵی حیزب ، بنه‌ماڵه‌، هۆز و خێڵ،  ناوچه‌گه‌ریی له‌ سه‌ر چێکردن و به‌فه‌رمیی ناساندنی زمانێکی یه‌کگرتووی نووسین بۆ گه‌لی کورد له‌کوردستانی باشوور، ده‌کوڵێته‌وه‌. ئه‌م باسه‌ ئه‌وه‌نده‌ ئاو ده‌کێشێ ، که‌ ده‌کرێ ده‌یان خوێندکار تێزی ماسته‌ر و دۆکترای له‌سه‌ر وه‌رگرن. چ له‌ رووی ئه‌وه‌ی باسێکی پانوپۆڕه‌و لق و پۆپی  زۆرینه‌ی زانسته‌ مرۆییه‌کان ده‌گرێته‌وه‌، چ له‌ڕووی ئه‌وه‌ی پێوه‌ندییه‌کی ژیاریی به‌ چاره‌نووس و داهاتووی سیاسیی و کولتووریی  کورده‌وه‌ هه‌یه‌. گومانی تێدا نییه‌ زمانی ئه‌م باسه‌ به‌پێی کرایتێریای ده‌سه‌ڵاتی کوردیی بۆ رۆژنامه‌گه‌ریی و ئازادیی راده‌ربڕین، ، زمانێکی ره‌ق و زبرو تیژه‌، زمانێکه‌ سه‌رو دڵی ده‌سه‌ڵات به‌باشیی ده‌گرێ. کۆی کۆنتێکستی ئه‌م وتاره‌، شه‌ڕێکی گه‌وره‌ له‌ سه‌ر ئێستێتیکای زمانی ستانده‌ردی کوردیی ده‌کات و یه‌خه‌ی ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی  کورد به‌توندیی ده‌گرێ.

باسێکه‌ راسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆ پێوه‌ندیی به‌ ئایدێنتیتی کورد و ئایدێنتیتی نیشتمانییه‌وه‌ هه‌یه‌. وتاره‌که‌ به‌ده‌یان ئارگیومێنتی جیاوازو چه‌ندین که‌یسی جیهانیی له‌سه‌ر گرنگیی سه‌پاندنی یه‌ک لینگوا فرانکای نووسین، له‌خۆیدا جێده‌کاته‌وه‌. هه‌روه‌ها چه‌ندین ئارگیومێنتی فه‌لسه‌فیی له‌سه‌ر به‌های زمانی نووسین، به‌ نموونه‌ ده‌هێنێته‌وه‌. به‌ئومێدی ئه‌وه‌ی نووسه‌ران و رووناکبیرانی کورد، له‌ بری منگه‌منگی پاشه‌مله‌ و چنینه‌وه‌ی وشه‌ و قرتاندنی ده‌ربڕینێک له‌ کۆی ئه‌م نووسینه‌دا بۆ ره‌خنه‌گرتن، به‌ روانگه‌یه‌کی ئاوه‌ڵاوه‌ ئاوڕ له‌ کۆی کۆنتێکسته‌که‌ بده‌نه‌وه‌‌  و ئه‌م باسه‌ به‌گرنگییه‌وه‌ بگرن و ئه‌وه‌ی ئێمه‌ ده‌رکمان نه‌کردووه‌و په‌ڕاندوومانه‌، که‌سانی تر به‌ وردتر و چاکتر له‌ئێمه‌ ئه‌م باسه‌ بورووژێنن.

بۆچیی پێکه‌وه‌ ده‌نووسین؟

ئه‌مه‌ دووه‌م نووسینی هاوبه‌شمانه‌ که‌ پێکه‌وه‌ ده‌ینووسین. وه‌ک دوو که‌سی جیاواز له‌ بیروبۆچووندا، نیشته‌جێی  دوو وڵاتی جیاواز و دوو پاشخانی جیاواز ، له‌ ژیانیشماندا یه‌کتریمان نه‌بینوه‌،  له‌ دوو ناوچه‌ی جیاوازی کوردستان ( هه‌ولێر و که‌رکوک) به‌شێکی ته‌مه‌نمان به‌سه‌ر بردووه‌، دوو بنزاراوه‌ی جیاوازیشمان له‌ ئاخافتندا هه‌یه‌، به‌ڵام له‌سه‌ر گرنگیی زمانێکی یه‌کگرتووی نووسین ، لینگوا فرانکایه‌کی گشتگیر و خاوه‌ن ئاسۆ، وێڕای هاوهه‌ڵوێستییمان له‌مه‌ڕ کۆمه‌ڵێک پرسی رۆشنبریی، بیروڕاکانمان لێکه‌وه‌ نزیکن‌. له‌م روانگه‌یه‌وه‌ پێمانوایه‌، ده‌کرێ مرۆڤه‌کان له‌زۆر شتی لاوه‌کیی و تاکخولیاییدا دووربن له‌یه‌که‌وه‌، به‌ڵام له‌مه‌سه‌له‌ چاره‌نووسسازه‌کاندا پێکه‌وه‌ کاربکه‌ن و هاوڕابن. ئه‌م نووسینه‌ش چونکه‌ به‌هه‌ردووکمان نووسیومانه‌، مه‌رج نییه‌ هیچ کامێكمان وه‌ک تاک 100% له‌گه‌ڵیدا بین، به‌ڵام له‌گه‌ڵ زۆرینه‌ی ئارگیومێنته‌کانین ، کۆنتێکستی باسه‌که ‌و ئه‌جێندای باسه‌که‌ خه‌می هاوبه‌شی هه‌ردوولامانه‌.

ده‌کرێ مرۆڤه‌کان ئه‌جێندای هاوبه‌شیان هه‌بێ، به‌ڵام تاکتیک و ستراتیژییه‌تی جیاوازیشیان بۆ ئه‌و ئه‌جێنداو ئامانجه‌ هه‌بێ. ده‌کرێ مرۆڤه‌کان پێکه‌وه‌ کاربکه‌ن، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی هه‌ریه‌که‌یان به‌جیا بیروبۆچوونی جیاوازتری هه‌بێ  وه‌ک له‌وه‌ی له‌ کاری هه‌ره‌وه‌زییدا هه‌یه‌تی. بۆیه‌ به‌ رای ئێمه‌، بۆ ئه‌وه‌ی نووسه‌ری کورد بتوانێ تۆڕێک گفتوگۆی ئاوه‌ڵا له‌ پێناو جووڵاندنی ئه‌و ره‌وشه‌ چه‌قبه‌ستووه‌ رۆشنبیریی و سیاسییانه‌ی که‌‌ له‌ بنه‌مادا چاوگن، هۆکردگه‌لێکن  بۆ دۆزینه‌وه‌ی ئاسۆگه‌لێكی نوێ و گۆڕانی کولتووریی له‌ جڤاکیی کوردییدا،‌ پێویسته ئه‌مڕۆ‌ کارگه‌لێکی هه‌ره‌وه‌زیی بکاته‌ ئه‌رکه‌ رۆشنبیرییه‌که‌ی خۆی. له‌و ئه‌رکانه‌ی  ئه‌م نووسینه‌ له‌ به‌رچاوی گرتووه‌‌، پرسی زمانێکی نووسینی یه‌کگرتوو‌ بۆ کورد، له‌ زۆرینه‌ی ئه‌و پرسانه‌ گرنگتره‌ که‌ یه‌خه‌ی گه‌لی کوردیان له‌ هه‌نووکه‌دا گرتووه‌.

 زمان له‌م روانگه‌یه‌وه‌  که‌ کاری کۆمیونیتییه‌، کاری ئینتێڵه‌جێنسیای کوردیی و ئه‌کادیمستانی کورد و ئیڵیتی زمانه‌وانییه،‌ به‌ڕێزه‌وه‌ سه‌یر ده‌کات، به‌ڵام هه‌موو ئه‌مانه‌ هیچ به‌رهه‌م ناهێنن ئه‌گه‌ر ملکه‌چی ده‌سه‌ڵاتێکی سیاسیی بن و ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ش گاڵته‌ به‌ هه‌موو پێوانه‌ زانستیی و زمانه‌وانیی و لۆژییکییه‌کان بکات. ناکاته‌ هیچ کاتێ به‌به‌رچاویانه‌وه‌ زمانی ستانده‌ردی کوردیی و لینگوا فرانکای کوردیی بۆ خاتری چاوی کاڵی دایه‌لێکتێک، عه‌شیره‌تێک، ته‌ریقه‌تێکی دینیی، ناوچه‌یه‌ک و ده‌ڤه‌رێکی کوردستانی باشوور، سنگه‌وبه‌رد ده‌نرێ و به‌تاڵان ده‌برێ و نووسه‌ران و رۆشنبیرانیش نوتقیان له‌خۆیان بڕیوه‌.

زمانی ستانده‌رد و دایه‌لێکت، پێکه‌وه‌ هه‌ڵناکه‌ن.

به‌پێی ئه‌و هه‌واڵانه‌ی له‌ میدیاکانی کوردستاندا بڵاوبووه‌ته‌وه‌، پرۆگرامی خوێندن بۆ ساڵی خوێندنی نوێ له‌ کوردستاندا ( به‌شی بادینان) به‌کرمانجی سه‌روو یان ئه‌وه‌ی ناسراوه‌ به‌ بادینانیی ده‌بێت.2 ئه‌م هه‌واڵه‌، هه‌واڵێکی ئه‌وه‌نده‌ کاره‌ساتئامێزو دوور له‌ لۆژیک و ئاوه‌زگه‌ریی، راشناڵیزم و زانستی زمان و بناغه‌کانی زمانی ستانده‌رده‌‌، تووشی دۆشدامان و شۆکت ده‌کات. کورد پاش ده‌یان ساڵ قوربانییدان و خه‌باتی بێپسانه‌وه‌، له‌هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌ که‌ قه‌واره‌یه‌کی سیاسیی تۆکمه‌  له‌کوردستانی باشووردا ( که‌ گه‌نده‌ڵی دایڕزاندووه‌) پێکه‌وه‌ بنێ و که‌رکوک و شه‌نگار و خانه‌قین و ناوچه‌‌ ته‌عریبکراوه‌کانی تریش بێنه‌وه‌ سه‌ر ئه‌م هه‌رێمه‌ دیفاکتۆیه‌. که‌چیی له‌ بادینانه‌وه‌،  به‌چه‌قۆی ده‌ڤه‌رپه‌رستیی و ناوچه‌په‌رستیی و نالۆژیکیی و خۆشخه‌یاڵ به‌  بیری مۆدێرنی رووکه‌شانه‌ی که‌مالیزم و تۆرانیزم و لاتینیزمه‌وه‌، لایه‌ک له‌ جه‌سته‌ی کوردستان داده‌پچڕن و تۆوی دووبه‌ره‌کیی و ناوچه‌چییه‌تیی  ده‌چێنن.

له‌و کوردستانه‌ گه‌وره‌یه‌دا، که‌سێ ‌ قسه‌یه‌ک له‌سه‌ر ئه‌و بڕیاره‌ تاکڕه‌وییه‌ی ده‌سه‌ڵات ناکات. ئه‌وه‌ی که‌ له‌ناو ئه‌و هه‌موو نووسه‌ر ، توێژه‌ر، زمانناس ، زمانزان ، زمانه‌وان ، ئه‌دیب ، رۆماننووس ، ژۆرنالیست ، شاعیر ، سکۆلار و ئه‌کادیمسته‌ی کورددا[ ئه‌گه‌ر کورد ئاو بیبات ئه‌م پیشه‌وه‌رانه‌ ده‌یگرنه‌وه‌]، که‌سێک ورته‌ی لێوه‌ نایات، تراژیدیایه‌! تراژیدیا. زۆرینه‌ی ره‌های نووسه‌ر و پله‌دارانی حیزبه‌کانی تر ده‌ستیان به‌کڵاوی خۆیانه‌‌وه‌ گرتووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی با نه‌یبات، مه‌سه‌له‌که‌ هه‌رچۆن لێک بدرێته‌وه‌، سه‌ری نزم نه‌وییکردنه‌  بۆ نانی به‌رز، به‌هه‌زارو یه‌ک پێچ و په‌نا له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتدا تێکه‌ولێکه‌ بوونه ‌و ئاماده‌نین، نه‌ک له‌سه‌ر ئه‌نفالکردنی زمانی ستانده‌ردی کوردیی قسه‌یه‌ک بکه‌ن، به‌ڵکوو له‌سه‌ر هیچ کارێکی چه‌وتی ده‌سه‌ڵات بۆڵه‌یه‌ک بکه‌ن. باشه‌ له‌ کورددا به‌س مه‌ریوان قانع عه‌قڵی به‌م مه‌سه‌له‌ هه‌ستیاره‌ ده‌شکێ و ستوونێک ده‌نووسێ! 3 هه‌رچه‌نده‌ ئه‌مڕۆ هه‌موو پرسه‌ سه‌خته‌کانی کورد، له‌ ستوونێکی رۆژنامه‌وانییدا لێکده‌درێنه‌وه‌ و ته‌واو ده‌بن.‌ به‌دڵنیاییه‌وه‌ به‌هه‌زاران نووسه‌ر و رۆشنبیر دڵیان بۆکڕووزی لێهه‌ڵده‌ستێ، به‌ڵام بۆچیی هیچ ناڵێن، ئه‌وه‌ کاره‌ساته‌که‌یه‌، که‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی مێژووی ساخته‌ش بنووسێته‌وه‌، ئه‌مانه‌ مێشێک میوانیان نییه‌.


ئه‌م نووسینه‌ له‌سه‌ر زمانی ستانده‌ردی کوردیی و گرنگیی چه‌سپاندنی زمان له‌ رووی یاسایی و سیاسییه‌وه‌ له‌ کوردستاندا جه‌خت ده‌کاته‌وه‌. مه‌به‌ست له‌ زمانی ستانده‌‌رد ئه‌و لینگوا فرانکایه‌یه‌ که‌ کورد وه‌ک زمانێکی باڵاو پانوپۆڕ پێی ده‌نووسێ و زۆرینه‌ی تێکستی کوردیی له‌رابردوو، هه‌نووکه‌ و داهاتوودا پێی  نووسراوه‌ و پێی ده‌نووسرێ. به‌هیچ شێوه‌یه‌ک مه‌به‌ست له‌و ستایڵ و فۆرمه‌ زمانه‌وانییه‌ نییه‌، که‌هه‌ندێ که‌س پێیانوایه‌، ئه‌م وشه‌ به‌ دوو "و" ، ئه‌و وشه‌ به‌ دوو"ی"  ده‌نووسرێ، ئه‌م وشه‌یه‌ لێکدراوه‌ و ئه‌وه‌ی تریان دابڕاوه‌. یان مه‌به‌ست له‌ بواری گراماتیک و لایه‌نی رێزمانیی له‌چه‌شنی ناو ، بکه‌ر، فرمان و ئاوه‌ڵناو..........تاد نییه‌. راسته‌ ئه‌وانه‌ش ورده‌کاریی زمانن و گرنگیی و به‌های خۆیان هه‌یه‌. به‌ڵام ئه‌م نووسینه‌ به‌شوێن فۆرمێکی گشتگیره‌وه‌یه‌ که‌ کورد وه‌ک لینگوا فرانکایه‌کی به‌هێز  بۆ نووسینی تێکسته‌کانی به‌کاری ده‌هێنێ.

به‌ کۆنسێپتێکی تر، ئه‌م باسه‌، زمان وه‌ک زانین و بوارێکی فه‌لسه‌فیی و پێداویستییه‌کی سوسیۆکولتووریی، ئایدێنتیتی نیشتمانیی، سوسیۆزمانه‌وانیی و بناغه‌ی نه‌ته‌وه‌ دروستکردن و ئاسۆی سیاسیی نه‌ته‌وه‌ی کورد سه‌یر ده‌کات ( Hudson,1996  )  له‌م ره‌هه‌ندانه‌شه‌‌وه‌ ده‌یه‌وێ باسه‌که‌ بداته‌ به‌ر لێکۆڵینه‌وه‌. ئه‌و زمانه‌ی لێره‌دا مه‌به‌سته‌، دۆخێکی نیمچه‌ یاسایی quasi-legal status  وه‌رگرتووه‌. زمانێکه‌ زمانی خوێندن و میدیاو کاروباری سیاسیی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌و له‌ سه‌رجه‌م زاراوه‌کانی تر ره‌وانترو سه‌قامگیرتره‌. هه‌موو ئه‌دگاره‌ پێویسته‌کانی زمانی ستانده‌ردی له‌چه‌شنی( فه‌رهه‌نگی ده‌وڵه‌مه‌ند، رێزمانێکی تۆکمه‌، سیسته‌مێکی گشگیر له‌ ده‌نگ و خوێندنه‌وه‌دا، وه‌رگێڕانێکی زۆر له‌ زمانه‌ بیانییه‌کانه‌وه‌ پێی، نووسینی  زۆربه‌ی  کتێبه‌کانی کتێبخانه‌ی کوردیی پێی، مامه‌ڵه‌کردنی داموده‌زگاو  ئینستیتیوته‌ فه‌رمییه‌کان پێی وه‌ک زمانێکی فه‌رمیی و ستانده‌رد  ... تاد) تێدایه‌.

پارتیی دیموکراتی کوردستان و سه‌رۆکه‌که‌ی، که‌ وێڕای بانگه‌شه‌ی یه‌کگرتنه‌وه‌ی حکوومه‌ته‌که‌یان له‌گه‌ڵ یه‌کێتیی نیشتمانیی کوردستان،  ده‌یه‌وێ به‌ سوود وه‌رگرتن له‌و هێزه‌  ئابوورییه‌ی، له‌ دوای رمانی رژێمی به‌عسه‌وه‌ له‌سه‌رده‌ستی ئه‌مێریکا‌  که‌ زێتر گه‌شه‌ی پێداوه‌، وێڕای قۆرغکردنی داهاتی کوردستان بۆ خزمه‌تکردنی ئه‌جێندای حیزبه‌که‌ی و باڵاده‌ستیی حیزبه‌که‌ی به‌سه‌ر ده‌ڤه‌ریی بادیناندا، ده‌یه‌وێ‌ زمانی کوردیی کۆنترۆڵ بکات، له‌و رێگایه‌شه‌وه‌ کولتووری کوردییش جڵه‌و بکات و ئه‌جێندا شاراوه‌کان و پاشخانی ئایدۆلۆژیی و ده‌ڤه‌رچییه‌تیی خۆی و حیزبه‌که‌ی جێکه‌وت بکات.

ئه‌م وتاره‌، هه‌ڵدانه‌وه‌ی قه‌تماغه‌کانی گه‌نده‌ڵیی ده‌سه‌ڵاتدارانی کوردستان له‌ئه‌ستۆ ده‌گرێ و گه‌نده‌ڵیی و کورتبینیی و عه‌شیره‌تپه‌رستیی و ناوچه‌په‌رستیی سه‌رکردایه‌تی کورد له‌ئاست مه‌سه‌له‌ی زمانی ستانده‌ردی کوردییدا باس ده‌کات و ئه‌و  هه‌نگاوه‌ی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌، بۆ رێگه‌دانی خوێندن به‌ زاراوه‌ی کرمانجیی به‌ر گفتوگۆ ده‌دات. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م نووسینه‌ سه‌رله‌به‌ر بڕوای وایه‌، که‌ وه‌زیری په‌روه‌رده له‌م پرۆسه‌یه‌دا ‌ هیچکاره‌یه‌ . ئه‌وه‌ پارتیی و عه‌قڵییه‌تی ناوچه‌گه‌ریی پارتییه‌ ، چه‌ندین ساڵه‌، زۆر به‌ مه‌به‌سته‌وه‌ کاری له‌سه‌ر ده‌کات. به‌واتایه‌کی تر، گه‌نده‌ڵیی زمان و( ناوچه‌گه‌رییه‌تیی ) ش له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی سیاسییه‌وه‌ هاته‌ سه‌ر گه‌نده‌ڵییه‌ ئه‌خلاقیی و سیاسیی و کولتووریی و داراییه‌کان و ئه‌وه‌نده‌ی تر ته‌سکبینیی و ناشیاویی ده‌سه‌ڵاتی حیزبیی و بنه‌ماڵه‌یی هه‌ردوو حیزبی ده‌سه‌ڵاتدار زه‌قتر ده‌کاته‌وه‌.

هاوکاتیش ئه‌م وتاره‌ ده‌خوازێ خۆی له‌و هه‌وڵانه‌ به‌ دوور بگرێ که‌ له‌ روانگه‌ی ئایدۆلۆژیی ، ده‌ڤه‌رپه‌رستیی و زاراوه‌ په‌رستییه‌وه‌ سه‌یری به‌های زمانی یه‌کگرتوو و چاره‌نووسی سیاسیی کورد ده‌که‌ن و له‌م ئاقاره‌شه‌وه‌ جڤاکی کوردیی له‌ ئاستی خێڵه‌کییدا قه‌تیس بکه‌ن.  لێره‌وه‌ هه‌ڵه‌یه‌ که‌ په‌ژاره‌یی ئه‌م وتاره‌ له‌ پاڵ سه‌پاندنی زاراوه‌یه‌ک به‌سه‌ر زاراوه‌یه‌کی دیکه‌دا‌ یان بریندارکردنی هه‌ستی ئاخێوه‌رانی کرمانجیی و تۆمه‌تی حازربه‌ده‌ستی له‌و جۆرانه‌ پۆلێن بکرێت. هه‌روه‌ک خه‌می ئه‌م وتاره‌ ئاوێزانبوون به‌ ده‌ڤه‌رێک یان به‌ زاراوه‌یه‌ک‌ نییه‌، به‌ڵکو خه‌می به‌ گرنگزانینی زمانێکی نووسینی یه‌کگرتوو، خه‌مڵیو و تۆکمه‌یه‌ که‌ له‌و دۆخه‌ هه‌ستیاره‌ی کورد به‌سه‌ری ده‌بات، رۆڵێکی بنه‌ڕه‌تیی هه‌یه‌ له‌ ئاراسته‌کردنی گوتاری رۆشنبیریی و نه‌ته‌وایه‌تیی کوردییدا.

 له‌و دیده‌وه‌ به‌ بڕوای ئه‌م وتاره‌، ئه‌وه‌ ته‌نیا یه‌کێتیی سیسته‌می زمانێکی یه‌کگرتووی کورده‌ که‌ ده‌توانێ ئه‌و په‌رته‌وازه‌یی و ئاراسته‌ سه‌رگه‌ردانییه‌ی خه‌ونی کورد، گوتاری رۆشنبیریی و نه‌ته‌وایه‌تیی کورد به‌ره‌و ئامانجه‌که‌ی رێکبخا. چونکه‌ یه‌کێک له‌و هۆکردانه‌ی که‌ وایکردووه‌ کورد له‌ مێژووی کۆن و ئێستایشدا له‌ په‌رته‌وازه‌یی و گه‌ڕه‌لاوژه‌ییدا بژیت و یاده‌وه‌ریی خۆی فه‌رامۆشبکا، نه‌بوونی سیسته‌می زمانێکی نووسینی یه‌کگرتوو؛ گوتارێکی کوردیی به‌رجه‌سته‌کراوه‌ له‌ سیسته‌می یه‌ک زمانییدا‌. هه‌رچه‌نده‌ چه‌ندین نووسه‌ر و زمانزانی کوردیی له‌ هه‌نووکه‌و رابردووشدا به‌ دیدێکی تر ئاماژه‌یان پێکردووه‌‌، له‌ت له‌تکردنی کوردستان له‌ رووی جیۆگرافییه‌وه‌ کوردی لێکترازاندووه‌، به‌ڵام قووڵکردنه‌وه‌ی جیاوازیی نێوان زاراوه‌کان، نووسین به‌ پیته‌( تیپه‌) جیاوازه‌کان له‌ لایه‌ن زۆرێک له‌ سیاسه‌توان و نووسه‌را‌نه‌وه‌، ئه‌و پرۆسه‌ی دابه‌شکردنه‌ی بوونی کوردیان له‌ ئاستی جیۆگرافییه‌وه‌ به‌ره‌و ئاستی بوونایه‌تییه‌کی په‌رته‌وازه‌ و به‌ نامۆکردنی کۆی کورد‌ بردووه‌.

ئه‌م پرۆگرامی خوێندنه‌ به‌ بادینانیی، به‌شێکه‌ له‌و هه‌وڵه‌ زۆر دواکه‌وتووانه‌ی تا ئێستا له‌ ده‌رده‌سه‌رییه‌کانی ناته‌بایی و بێسه‌ره‌وبه‌ره‌یی نایه‌کڕیزیی کورد نه‌گه‌یشتوون‌ و به‌م هه‌نگاوه‌شیان ده‌یسه‌لمێنن که‌ ئه‌جێنداکانیان چه‌ند ته‌سکبین( narrow vision ) ه‌.  ره‌تکردنه‌وه‌ی زمانی باڵای کوردیی  و خوێندن به‌ زاراوه‌یه‌کی لۆکاڵیی ،‌ پلورالیزمی ئێسنیکیی نییه‌، ئه‌مه‌ پلورالیزمی دایه‌لێکتییه‌، ئه‌م مۆتیڤانه‌ که‌سانێک له‌پشتییه‌وه‌ن که‌ به‌س به‌رپێی خۆیان ده‌بینن و دووربین نین له‌ئاست ئایدێنتیتی نیشتمانییدا. ئه‌م خۆخواردنه‌وه‌یه‌ پڕبه‌پڕی  عه‌قڵی سیاسیی سه‌رکرده‌کانی کورده که‌ شوێن هه‌ڵای  سه‌رگه‌ردانیی دایه‌لێکتبازیی‌ ده‌که‌ون‌. مه‌ترسیی گه‌وره‌ی ئه‌م نه‌زانییه‌"ره‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و گومانانه‌ له‌سه‌ر کولتووری هه‌مه‌چیزه‌یی و تێکشکاندنی ئایدێنتیتی نیشتمانیی ( National Identity) به‌رجه‌سته‌ ده‌کاته‌وه"‌‌(Turville-Petre,1996:175).

کاتێ زمانی ئینگلیزیی له‌سه‌روبه‌ندی په‌لوپۆهاویشتندا بوو، یه‌ک به‌دوای یه‌کدا زاراوه‌ لۆکاڵییه‌کانی هه‌ڵده‌لووشی و فۆرمێکی گشتگیر و زمانێکی ئه‌ده‌بیی، ورده‌ ورده‌ جێکه‌وت ده‌بوو. به‌ڵام له‌سه‌روبه‌ندی نه‌شونمای نه‌ته‌وه‌ی ئینگلیز و دامه‌زراندانی پایه‌کان و کۆنسێپته‌کانی نه‌ته‌وه‌دا، کولتووری ئایدێنتیتی له‌ رێگه‌ی به‌ها باڵاکان و ترادیسیۆنه‌کانه‌وه‌ خۆی داده‌ڕشت و تا ده‌هات جێ پێی خۆی توندوتۆڵتر ده‌کرد، جگه‌ له‌ ئایدێنتیتی تاکگه‌رایی، هه‌رگیز ئه‌م کولتووری ئایدێنتیی نیشتمانییه‌ رێگه‌ی به‌وه‌ نه‌دا هیچ تایبه‌تمه‌ندییه‌کی ناوچه‌یی و لۆکاڵیی سه‌ر ده‌ربهێنێ. دایه‌لێکتی نۆفۆلک (Norfolk) یه‌کێک له‌و دایه‌لێکتانه‌ بوو به‌ قوربانی ئه‌و کولتووری ئایدینێتیتی نیشتمانییه‌ کرا(ibid). له‌سه‌ر ئه‌م بۆچوونه‌وه‌، ئایا کورد سه‌رکرده‌یه‌کی ئه‌وه‌نده‌ دووربین ( broader vision )  و نیشتمانپه‌روه‌رو نه‌ته‌وه‌یی، به‌واتا نیشتمانییه‌که‌ی نه‌ک پانکوردیستیی و ناسیۆنالیستیی ، تێدا نییه‌ به‌  نووکه‌ قه‌ڵه‌مێک ئه‌م ئایدێنتیتی نیشتمانییه‌ له‌ به‌فه‌ریمییکردنی زمانی ستانده‌ردی کوردییدا، ئه‌وه‌نده‌ی تر بچه‌قێنێ؟

گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ دواوه‌:

ئه‌و دۆخه‌ی ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی به‌سه‌ر زمانی کوردییدا ده‌یهێنێ، له‌ زۆر شوێنی دنیا له‌سه‌روبه‌ندی دروستکردنی نه‌ته‌وه‌- وڵات  و به‌ده‌ستهێنانی سه‌ربه‌خۆییدا نموونه‌ی هه‌بووه‌. شه‌ڕی نێوان دایه‌لێکته‌کان و زمانی تێکست و لینگوا فرانکای باڵاده‌ست کێشمه‌کێشی زۆری لێکه‌وتووه‌ته‌وه‌، سه‌رئه‌نجام زۆرینه‌ی ئه‌م کێشانه‌‌ به‌بڕیاری سیاسیی‌ له‌ پێناو ئاما‌نجه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌کاندا و به‌ قازانجی زمانی باڵا و به‌ زه‌ره‌ری دایه‌لێکته‌ لاته‌کان کۆتایی پێهاتووه‌. به‌ڵام زۆرجاریش هه‌بووه‌ یاخیبوون و هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌و لاسارییکردن هه‌بووه‌، یان هه‌وڵدراوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی زمانی نووسینی فه‌رمیی گشتگیر نه‌کرێ و ده‌ست به‌ دایه‌لێکته‌کانه‌وه‌ بگیردرێ. به‌ڵام هه‌میشه له‌سه‌رتاسه‌ری جیهاندا، زاراوه‌کان پاش چه‌ندین یاخییبوون و خۆڕاپرووسکاندن ملیان بۆ ‌ لینگوا فرانکای ستانده‌رد، له‌پێناوی ئایدێنتیتی نیشتمانییدا که‌چکردووه‌.

یه‌کێک له‌و که‌یسانه‌، له‌ نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌بدا نموونه‌ی زۆره‌. له‌سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مدا، له‌سه‌ر ده‌ستی کۆمه‌ڵی رۆژهه‌ڵاتناس ، به‌تایبه‌ت رۆژهه‌ڵاتناسی ئاڵمانیی Wilhelm Spita   ، له‌ میسر بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ ده‌کرا، که‌ زمانی نووسینی عه‌ره‌بیی، زمانێکی زۆر ره‌ق و ته‌ق، وشک و برینگه‌ ،  ره‌وانبێژییه‌کی قووڵی هه‌یه‌ له‌ توانای منداڵاندا نییه‌ هه‌رسی بکه‌ن، بۆیه‌ پێویسته‌ پرۆگرامی خوێندن هه‌ڵوه‌شێنرێته‌وه‌ و به‌زاراوه‌ ناسک و نه‌رمه‌کانی میسر بخوێندرێ (النادری،٢٠٠٥  ). ئه‌و هه‌وڵانه‌و ده‌یان هه‌وڵی تر له‌ زۆرینه‌ی وڵاتانی عه‌ره‌بیی سه‌ریانه‌‌گرت و زمانی پانوپۆڕی عه‌ره‌بیی گه‌شه‌ی زێتری کرد.

ناکرێ زمانی ستانده‌ردی کوردیی، قوربانیی بۆ هیچ زاراوه‌یه‌ک بدات. چونکه‌ ئه‌م قوربانییدانه‌، گه‌ڕانه‌وه‌یه‌کی زۆر دوور مه‌ودا ده‌بێ بۆ دواوه‌. به‌ڵام ده‌کرێ هه‌موو زاراوه‌کان قوربانیی بده‌ن و زمانی ستانده‌ردی هه‌نووکه‌ش مڵیی و ئاماده‌یی و سنگ فراوانیی پێشان بدات بۆ له‌ئامێزگرتنی هه‌موویان، هه‌روه‌ها ره‌نگوڕوو، تایبه‌تمه‌ندیی، ئه‌دگاری خۆیشیان که‌م و زۆر به‌پێی توانست و لێهاتوویی خۆیان له‌ زمانی ستانده‌ردا جێکه‌وت بکه‌ن. ئه‌م قوربانیینه‌دانه‌ی زمانی ستانده‌رد به‌و واتایه‌ نییه‌، که‌ڵه‌گایی بکات و هیچ داینه‌شکێنی بۆ زاراوه‌کانی تر، به‌ڵکوو به‌و واتایه‌ی که‌ ئه‌گه‌ر لینگوا فرانکای کوردیی، ئه‌وه‌ی ناسراوه‌ به‌ زمانی ستانده‌ردی کوردیی قوربانیی بدات، نه‌ک هه‌ر ریسه‌که‌ ده‌بێته‌وه‌ به‌ خوریی و له‌سفریشه‌وه‌ ده‌ست پێده‌که‌ینه‌وه‌، به‌ڵکوو ئه‌مه‌ نه‌زانیی و بێده‌ربه‌ستییه‌که‌ ئه‌وسه‌ری دیار نه‌بێ. به‌پێچه‌وانه‌وه‌، نائاماده‌یی زاراوه‌کان، به‌تایبه‌تییش کرمانجیی بۆ ئه‌وه‌ی خۆی رابێنێت له‌گه‌ڵ زمانی ستانده‌رداو هه‌وڵبدات خۆی تێکه‌ڵ بکات، به‌ده‌ست کۆمه‌ڵێ نه‌زانی ناوچه‌په‌رست و ته‌سکبینه‌وه‌ که‌وتووه‌ته‌ دۆخێکی دژواره‌وه‌و خه‌ریکی سه‌نگه‌رگرتنه‌، چینه‌ی ئه‌وه‌ ده‌کات که‌ شوێنێک بۆ خۆی نه‌رم و گه‌رم بکات و بناغه‌ بۆ خۆی دابڕێژێت و بیر له‌کوێخایی و سنگ ده‌رپه‌ڕاندن بکاته‌وه‌. که‌ به‌دڵنیاییه‌وه‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌م مۆتیڤه‌ ئایدۆلۆژییگه‌رانه‌ زیانی زۆر گه‌وره‌ی بۆ هه‌موو کورد و زمانی کوردیی ده‌بێت.

هه‌ندێ چه‌مک و کۆنسێپت و جێگیریی هه‌یه‌ ساتوسه‌ودا و چاوشارکێ هه‌ڵناگرێ. ناکرێ خاتر وخۆتریی و دڵنه‌یه‌شاندن و دڵنه‌شکاندن له‌ مه‌سه‌له‌ی یه‌کلاییکردنه‌وه‌ی زمانی کوردییدا له‌به‌رچاو بگیردرێ. کرمانجیی زمانی ئاخافتنه‌، توانا و باڵای نووسینی له‌چاو زمانی ستانده‌ردی کوردییدا که‌م و  پێکوڕه‌یه‌.  که‌ ده‌ڵێین زمانی ئاخافتنه‌، به‌واتای ئه‌وه‌ی توانای ئه‌وه‌یه‌ نییه‌ تازه‌ به‌تازه‌ بکرێ یان بتوانرێ ده‌ستی بگیردرێ و بۆ بناغه‌ی زمانی ستانده‌رد به‌کاربهێنرێ. ئه‌وه‌ مانای ئه‌وه‌ نییه‌ که‌ هاووڵاتییانی ئه‌و ده‌ڤه‌رانه‌ به‌و زاراوه‌یه‌ی خۆیان نه‌ئاخفن و نه‌نووسن، به‌ڵکوو پێویسته‌ ئه‌و زمانه‌ ستاندارده‌ی کوردی، وه‌ک زمانی سه‌ره‌کیی کورد بناسن.
 
ویستی ئه‌م وتاره‌ سه‌رنجکێشانی خه‌مخۆرانی زمانی کوردییه‌  که‌ له‌ روانگه‌یه‌کی لۆژیکیی و به‌رپرسیارییه‌وه‌ هه‌وڵبده‌ن که‌ ئه‌و حکومه‌ته‌ خه‌مسارد و زمان فه‌رامۆشکار و تاڵانکاره‌، خه‌مێک بۆ بڕیارێکی سیاسی له‌سه‌ر زمانێکی یه‌کگرتوو بخوات. ده‌بێ ئه‌وه‌مان له‌ یاد بێت، که‌ ئاخێوه‌رانی باشوور زمانێکی ستانده‌ریان هه‌یه‌، ئه‌مڕۆ به‌ هۆی  لێکدابڕان و ره‌وشی رۆشنبیریی، جیۆسیاسیی و پێوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌کانه‌وه‌   که‌ له‌گه‌ڵ به‌شی باکوور و رۆژئاوا له‌ ئارادایه‌‌، ناتوانرێ نه‌ ئه‌و زمانه‌ ستاندارده‌ی باشوور به‌سه‌ر ئه‌و دوو به‌شه‌دا بسه‌پێنرێ و، نه‌ ده‌شتوانرێ زاراوه‌ی کرمانجیی و سکریپتی  لاتینیی به‌ هۆی ئه‌و کێشانه‌ی که‌ هه‌یانه‌، به‌سه‌ر باشووردا بسه‌پێنرێن.‌ بۆیه‌ سه‌رله‌به‌ری ئه‌م وتاره‌ جه‌خت له‌ کوردستانی باشوور ده‌کاته‌وه‌، که‌ خاوه‌ن قه‌واره‌یه‌کی سیاسیی و دیفاکتۆیه‌.

پایته‌ختی سیاسیی و ئابووریی – زمانی ستانده‌ردی کوردیی

له‌ مێژووی نه‌ته‌وه‌کانی جیهاندا هه‌میشه‌ به‌ هۆی پێگه‌ی ئابووریی، رۆشنبیریی و سیاسییه‌وه‌، زاراوه‌ی شارێک، هه‌رێمێک بۆته‌ زمانی ستانده‌ردی ئه‌و نه‌ته‌وانه‌. ئه‌مڕۆ به‌ هۆی ئه‌و ره‌وشه‌ مێژوویی، سیاسیی و رۆشنبیرییه‌وه‌، ئه‌و زمانه‌ی که‌ سه‌ده‌یه‌که‌ زمانی سیاسیی بووه‌ و جیهانێک له‌ ده‌قی هه‌مه‌ره‌نگی پێ نووسراوه‌، بنه‌مایه‌کی تۆکمه‌ی له‌ فۆرمی زمانی ستانده‌رد وه‌رگرتووه‌. ئه‌گه‌ر راستیی له‌ ویژدانی سیاسییه‌کان و ده‌سه‌ڵاتدارانی کوردستاندا هه‌یه‌، ئه‌گه‌ر چه‌مکی نیشتمانییبوون له‌سه‌روو چه‌مکی هۆزو خێڵ و حیزب و ناوچه‌وه‌ داده‌نێن، ئه‌وه‌ سێ و دووی ناوێ ، شاری هه‌ولێر پایته‌ختی کوردستانه‌، که‌رکوک به‌ دروشمی حیزبه‌کان، دڵ و قودسی کوردستانه‌، بازمانی نووسینی  ئه‌و دوو شاره‌ گشتگیر بکرێ.

به‌پێی پێودانگه‌ تێورییه‌کانی زمان بێت، هه‌میشه‌ هه‌رێم و ناوچه‌کان هه‌ست به‌ دابڕان و گۆشه‌گیری خۆیان ده‌که‌ن، به‌ڵام ئه‌م گۆشه‌گیریی و بوغزخواردنه‌وه‌یه‌ له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرن که‌ ئه‌فسانه‌ی خۆیی، مێژووی خۆیی ، ترادیسیۆنی لۆکاڵیی، به‌رچاوته‌نگیی له‌ئاست زمانی باڵای گه‌شه‌کردوودا، خۆ به‌پیاوزانتر به‌کولتووری پاتریارکیی patriarchy له‌ئاست لینگوا فرانکای گه‌شه‌کردوودا، له‌ئاست فۆرمی نیشتمانیی و سه‌رتاسه‌رییدا هه‌میشه‌ مڵۆزمیی ده‌که‌ن و به‌ درۆیه‌کی گه‌وره‌ش به‌ دڵسۆزیی  و ره‌سه‌نیی ده‌یفرۆشنه‌وه‌‌‌(Turville-Petre,1996). ئه‌و هه‌ڵوێست و بۆچوونه‌ سه‌قه‌تانه‌ی هه‌ندێ ناوچه‌گه‌ر و هه‌رێمپه‌رست و عاشق به‌زاراوه‌  لۆکاڵییه‌که‌ی خۆیان، له‌و بزوتنه‌وه‌ و مۆتیڤانه‌دا که‌ ده‌یانه‌وێ له‌په‌نای زمانی کوردییدا زاراوه‌کان راست بکه‌نه‌‌وه‌ به‌ئاشکرایی ده‌بینرێ.

ده‌سه‌ڵاتدارانی کورد ، با ئه‌و زمانه‌ بکه‌ن به‌زمانی ستانده‌رد، که‌ پایته‌ختی ده‌سه‌ڵات و قورساییه‌ سیاسیی و ئابووریه‌‌که‌یان لێداناوه‌، نه‌ زمانی سلێمانیی، نه‌ مه‌هاباد و نه‌ هه‌ورامان‌ بکه‌ن، به‌ڵکوو زمانی نووسینی ( نه‌ک ئاخافتن) خه‌ڵکی هه‌ولێر بپه‌ژرێنن و گشتگیری بکه‌ن که‌ خۆبه‌خۆ زمانی ستانده‌ردی کوردییه‌. به‌واتایه‌کی تر ئه‌و زمانه‌ی ئێستا، ناکرێ پێی بگوترێ  زاراوه‌ی سلێمانیی، گه‌رمیانیی، سابڵاغیی، سنه‌یی یان هه‌ولێریی به‌سه‌ردا زاڵه‌. زمانێکه‌ له‌ زۆرینه‌ی زاراوه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی کورده‌وه‌ مشتوماڵکراوه‌و به‌سروشتیی به‌ ئێره‌ گه‌یشتووه. جێده‌ستی هیچ ده‌سه‌ڵاتێکی سیاسیی پێوه‌ نییه‌ تا به‌خه‌ڵکی کوردستان و مێژوو بیفرۆشنه‌وه‌.

زمانی خوێنده‌وارانی به‌یجین وه‌ک شارێک که‌ پایته‌ختی چینه‌ له‌سه‌ره‌تاوه‌ کرا به‌ زاراوه‌ی زاڵ به‌سه‌ر سه‌دان زاراوه‌ی تر له‌چیندا و دواجاریش هه‌مان پرۆسێس  بۆ نووسین "له‌ زمانێکی ستانده‌ردی نیشتمانییدا" جێکه‌وت کرا ( Defrancis,1986:42 ) . ‌ ئه‌و گومانه‌ قووڵه‌ی که‌ ناخی هه‌ر تاکێکی کورد داده‌گرێ ئه‌وه‌یه‌، ئایا ئه‌گه‌ر سه‌رۆکی هه‌رێم و سه‌رۆکی حکومه‌ت، خه‌ڵکی شاری هه‌ولێر بوونایه‌، یان  خه‌ڵکی که‌رکوک، گه‌رمیان و ناوچه‌کانی سلێمانیی بوونایه‌، هه‌ر له‌دوای راپه‌ڕینه‌وه‌ به‌ ستایڵه‌ فه‌رمیی و سیاسییه‌که‌ی ئه‌مه‌ یه‌کلایی نه‌ده‌کرایه‌وه‌ که‌ زمانی ستانده‌ردی  کوردیی کامه‌یه‌!. ئه‌م پرسیاره‌ هیچ گومانێک له‌وه‌دا ناهێڵێته‌وه‌ که‌ سه‌رۆکی هه‌رێم و سه‌رۆکی حکومه‌ت وه‌ک دوو که‌سایه‌تی سیاسیی ناتوانن له‌ ئاست ئه‌م پرسه‌دا بڕیارێکی یه‌کلاییکه‌ره‌وه‌ی ئازایانه‌ و نیشتمانییانه‌ بده‌ن.

‌له‌و دیده‌وه‌ رێگه‌دانی وه‌زاره‌تی په‌وه‌رده‌ یان ده‌سه‌ڵاتدارنی پارتیی به‌ خوێندنی بادینانیی له‌ بادیناندا،  بوار بۆ ئه‌وه‌ خۆشده‌کا که‌ له‌ داهاتوودا هه‌ر ده‌ڤه‌ر، گه‌ڕه‌ک و شارێک بڕیار بده‌ن به‌ زاراوه‌ و بن زاراوه‌ی خۆیان‌ بخوێنن. ئه‌و که‌ڵه‌گاییه‌ی ده‌سه‌ڵات وا بڕوات، سبه‌ی هه‌ورامیی، لووڕیی  و ... تاد داوای خوێندنی هه‌ورامیی و لووڕیی ده‌که‌ن. ئاشکرایه‌ به‌ هۆی ئه‌و سیاسه‌ته‌ ئیفلیجه‌ی ئه‌و دوو حیزبه‌ حکومڕانه‌ ده‌ڤه‌رچییانه‌وه‌، بووین به‌ خاوه‌ن حیزبی هه‌ورامییش! به‌مجۆره‌ ئه‌و پاشاگه‌ردانییه‌ ئاراسته‌ی گوتارێک، ئاخاوتنێکی هاوبه‌ش بۆ کورد ناهێڵێته‌وه‌ که‌ ناوی سیسته‌می زمانی یه‌کگرتووی کوردیی و یه‌کێتییه‌کی هاوبه‌شانه‌ی کۆی بوونی کوردیی بێت، به‌ڵکوو کورد ده‌بێته‌ ده‌یان نه‌ته‌وه‌ و زمانی جیاواز. ئاکامی ئه‌مه‌ش قوتبوونه‌وه‌ی ده‌یان ده‌سه‌ڵاتی خێڵه‌کیی و میرنیشینییه‌. دواجاریش رۆشنبیریی کوردیی دۆخه‌ سیاسییه‌که‌ی له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و خێڵ، میرنشین و زاراوه‌گه‌له‌دا‌ قه‌تیسماو ده‌بێت، که‌ ئه‌و هه‌موو سه‌ره‌ جیاوازانه‌، زاراوه‌ و پاشاگه‌ردانییه‌ خێڵه‌کییانه‌ نه‌ک هه‌ر له‌گه‌ڵ خێڵه‌کانی دراوسێی خۆیان و زاراوه‌کانیان هه‌ڵناکه‌ن، به‌ڵکوو له‌ ئاستی ده‌ره‌کیشدا هێزێک نییه‌ ئه‌و هه‌موو میرنیشینه‌ زاراوه‌په‌رستانه‌ وه‌ک نه‌ته‌وه‌ی کورد سه‌یر بکا.

 به‌ کورتیی بڕیاری خوێندنی بادینانیی له‌ بادینان، له‌ لایه‌ن پارتییه‌‌وه، بێ ئه‌وه‌ی پرس به‌ زمانناس و هێزه‌ سیاسییه‌کانی دیکه‌ بکا، وه‌ک درێژه‌دان به‌و که‌ڵه‌گاییه‌ی که‌ له‌ بواریی ئابووریی، داهاتی کوردستان، رۆشنبریی و سیاسییدا په‌یڕه‌وی ده‌کات،‌ ئه‌جێندا خێڵه‌کیی و به‌ ئه‌به‌دییکردنی ده‌سه‌ڵاته‌که‌ی نیشانده‌دا.‌ ته‌سکبینیی ئه‌وانه‌ نیشان ده‌دات، ئاماده‌ن له‌سه‌ر حیسابی نه‌ته‌وه‌ی کورد و ئایدێنتیتی نیشتمانیی، ئه‌جێندا لۆکاڵییه‌کانیان ساغبکه‌نه‌وه‌.

----------------

 

زمانی ستانده‌ردی کوردیی له‌ نێوان گه‌نده‌ڵیی ده‌سه‌ڵات و زاراوه‌په‌رستییدا

به‌شی دووه‌م

image

نووسینی: 1- کامیار سابیر ( خه‌تاب سابیر) - 2- هه‌ندرێن


( مه‌سعود محه‌مه‌د ده‌یزانی که‌ زمانی یه‌کگرتووی کوردیی ده‌توانێ ئه‌و دیارده‌ی "ئاخاوتنی بازاڕی و عه‌شیره‌تی"یه‌ له‌ کۆڵ کورد بکاته‌وه‌ و به‌ره‌و هزرکردن هانیبدا،  بۆیه‌ بنه‌مای ئه‌و بیرۆکه‌ی خۆی ئاوه‌ڵا ده‌کاته‌وه‌‌و كراوه‌تر ده‌ڵێ‌: "زمان به‌شێكه‌ له‌ مرۆڤ خۆی‌. زمان، كارگوزاری‌ هۆشه‌ نه‌ك خاڵقی‌ هۆشه‌.…..)
 

به‌شی دووه‌م.....


 له‌ به‌شی یه‌که‌مدا ئاماژه‌ به‌وه‌ درا، ئه‌م وتاره‌ بڵاو نه‌بووه‌وه‌ له‌ هاوڵاتییدا. ره‌نگه‌ هۆیه‌که‌ی بۆ ئه‌وه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌، که‌ له‌م کاته‌شدا هاوڵاتی به‌ دادگاوه‌ تێوه‌گلێنراوه‌و گوشارێکی زۆریان له‌سه‌ره‌. دیاره‌ ئه‌م وتاره‌ش‌ زۆر به‌قووڵیی ره‌خنه‌ له‌ده‌سه‌ڵاتی گه‌نده‌ڵی کوردیی و ماڵباتی بارزانیی و تاڵه‌بانیی ده‌گرێ، بۆیه‌ له‌وه‌ تێده‌گه‌ین که‌ بۆچیی بڵاویان نه‌کرده‌وه. هه‌رچه‌ند ئێمه حه‌فته‌یه‌ک چاوه‌ڕوانی هاوڵاتییمان کرد به‌ڵام هیچ وه‌ڵامێکی نه‌بوو. 

مه‌سعود محه‌مه‌د- تێڕامانی فه‌لسه‌فیی له‌  زمانی کوردیی

له‌ ئاستی کورددا، به‌ تایبه‌ت به‌ر له‌ رۆژگاری راپه‌ڕینی 1991دا، ره‌نگه‌ زێده‌ڕۆیی نه‌بێت ئه‌گه‌ر بڵێین  مه‌سعود محه‌مه‌د یه‌کێک بێت له‌و نووسه‌ر و زمانناسه‌ کوردانه‌ی که‌ هه‌وڵیدا له‌ روانگه‌یه‌کی فه‌لسه‌فییه‌وه‌ به‌های زمان به‌ خوێنه‌ری کورد بناسێنێت.  مه‌سعود محه‌مه‌د له‌ هه‌ندێک وتاریدا که‌ له‌سه‌ر زمان ده‌ئاخفێ، مرۆڤ و زمان؛ نه‌ته‌وه‌ و زمان وه‌ک خه‌مڵاندنێک له‌ یه‌کتر سه‌یر ده‌کا.  ئه‌و سه‌باره‌ت به‌ به‌های زمانی یه‌کگرتووی کوردی له‌ دیدارێکی فرا‌واندا له‌گه‌ڵ شوکور مسته‌فادا،‌ که‌ له‌ ناوه‌ڕستی نه‌وه‌ده‌کاندا ئه‌نجامدراوه‌، ده‌ڵێ: "زمانی‌ یه‌كگرتووی‌ قه‌ومێك شێوه‌ی‌ ئه‌ده‌ب‌و زانست‌و هونه‌ریه‌تی‌، نه‌ك ئاخاوتنی‌ بازاڕی‌‌و عه‌شیره‌تی‌..تاد".4


 که‌واته‌ بۆ ئه‌وه‌ی ته‌نیا له‌ ئاستی خولیای سیاسیی نه‌دوێین، به‌ڵکوو بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ئاستێکی فه‌لسه‌فیشه‌وه‌ به‌های زمان تێبگه‌ین، ئاماژه‌یه‌ک به‌و پاشخانه‌ فه‌لسه‌فییه‌ ده‌ده‌ین که‌ زمان رۆڵێکی گرینگ له‌ چێکردنی نه‌ته‌وه‌دا‌ ده‌بینێ. دیاره‌‌ هه‌ر له‌ دوای رۆشنگه‌ریی به‌ گشتیی و به‌ تایبه‌تیش سه‌رهه‌ڵدانی بیرۆکه‌ی ناسیۆنالیزمی مۆدێرنه‌وه هه‌تا ئه‌مڕۆش به‌شێک له‌ فه‌یله‌سوف و هزرڤانانی رۆژئاوا به‌ تایبه‌تییش شه‌پۆلی ناسیۆنالیزمی ئا‌ڵمانیی و فه‌ڕه‌نسیی‌،  زمانیان وه‌ک کۆڵه‌که‌یه‌کی سه‌ره‌کی له‌ خه‌مڵاندنی نه‌ته‌وه و ده‌وڵه‌ت سه‌یر کردووه‌‌.‌

 له‌ دایکبوونی بیرۆکه‌ی زمان له‌ ده‌ستبه‌رکردنی ئایدێنتیتی بوونی مرۆڤ، نه‌ته‌وه‌ و جیاکردنه‌وه‌ی له‌وانیتر، له‌ بنه‌ڕه‌تدا نه‌ک هه‌ر ره‌هه‌ندیی سیاسیی، به‌ڵکوو چاوگه‌یه‌کی فه‌لسه‌فیشی هه‌یه‌. مارتین هایدیگه‌ر(هایدگه‌ر)، وه‌ک به‌رده‌وامییه‌ک له‌و پاشخان و ره‌هه‌نده‌ ‌ فه‌لسه‌فییه زمانییه‌ی هزری ئا‌ڵمانیی، بوونناسیی "ئۆنتۆلۆجی"‌‌ به‌ پایه‌ی ‌ زمانه‌وه‌ گرێده‌دات. له‌ روانگه‌ی هایدیگه‌ره‌وه‌، مرۆڤ له‌ گه‌ڕان به‌ دوای مانادا هه‌میشه‌ ده‌رگیری نیگه‌رانییه‌‌، چونکه‌ مرۆڤ هه‌میشه‌ به‌ره‌و ئاقارێک، شوێنێک‌ رێده‌کا. که‌واته‌ ئه‌و مرۆڤه‌  له‌و جیهانه‌ی‌ که‌ تێیدا ده‌ژی‌ دابڕاوه‌. به‌ هه‌مان شێوه‌ش‌ له‌و دۆخه‌دا مرۆڤه‌کان لێکدابڕاون.  هه‌ر یه‌ک له‌و مرۆڤانه‌ وێنه‌ی جیهانێکی تایبه‌ت به‌ خۆیان‌ هه‌یه‌. ئه‌و جیهانه‌ش وا نیشانده‌دا که‌ مرۆڤ له‌ کاتدا ده‌ژی، که‌ ئه‌و کاته‌ش تایبه‌ته‌ به‌و مرۆڤه‌وه‌(Heidegger,1982).

ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ یان دۆخه‌ش، له‌ دیدی هایدیگه‌ره‌وه‌، له‌ رێگای زمانه‌وه‌ خۆی ده‌رده‌بڕێت. به‌مجۆره‌ ئاخافتن به‌ ماناکان بارگاوی ده‌بێ، به‌مه‌ش مرۆڤه‌کان ده‌توانن له‌ یه‌کتری تێبگه‌ن و په‌یوه‌ندیی له‌گه‌ڵ یه‌کتردا بسازێنن. هاوکاتیش زمان هه‌ڵگری مێژوویه‌کی تر، سه‌ره‌تاتکێی ئاوه‌ڵا له‌ پرۆسه‌ی بووندایه‌‌، که‌ یه‌که‌م جار شوێنێکی به‌و مرۆڤه‌ به‌خشی. به‌ واتای هایدیگه‌ر، مرۆڤ ئه‌وکاته‌ی ‌ ده‌ستیکرد به‌ ئاخافتن، زمانی به‌ گۆ هات، ‌ئه‌و شوێنه‌ راستیینه‌ی چێکردووه‌. که‌واته‌ شوێن یان قه‌واره‌ی مرۆڤ له‌ زمانی مرۆڤدایه‌( Ibid  ).

 زمان هه‌ڵگری مێژوو، بوونێکه‌ له‌و ره‌چه‌ڵه‌که‌ ئاوه‌ڵایه‌ی، که‌ له‌ ده‌ستپێکدا شوێنه‌که‌ی به‌ مرۆڤ به‌خشی. مرۆڤ خۆبه‌خۆ هه‌ر له‌و کاته‌ی که‌ ده‌ستیکرد به‌ ئاخافتن و به‌کار هێنانی زمان، ئه‌و شوێنه‌ راستیینه‌ی داهێناوه‌ و له‌گه‌ڵ خۆیدا هه‌ڵیگرتووه‌. واتا‌ به‌ ده‌ربڕینی هایدیگه‌ر: "لێره‌‌دا ئه‌و چه‌شنه‌ "په‌یڤاندن"ه‌  ته‌نانه‌ت به‌ سروشتی خۆیشی، به‌ چه‌شنێکی       بوونایه‌تی، گه‌وهه‌ری زمان وه‌ک داستانه‌، لێکتێگه‌یشتن نییه‌ .... گه‌وهه‌ری  په‌یڤاندنه‌، گوتنه‌ وه‌ک رووحێک له‌ نیشاندان. خه‌سڵه‌تی ئه‌و په‌یڤاندنه‌ له‌ هه‌ر هێمایه‌ک که ده‌یبینین  دروست نه‌کراوه؛ به‌ڵکو بنه‌چه‌که‌ی هه‌موو هێما‌کان  به‌ دیارخستنه‌،  جا ئه‌و هێمایانه‌ش  که‌ له‌ نێو هه‌ر جۆره‌ وڵاتی پاشایه‌ک و بۆ هه‌ر مه‌به‌ستێکیش بن ده‌کرێ  ‌ هێمابن."  (Heidegger,1982,123)
 

‌ مه‌سعود محه‌مه‌د ده‌یزانی که‌ زمانی یه‌کگرتووی کوردیی ده‌توانێ ئه‌و دیارده‌ی "ئاخاوتنی بازاڕی و عه‌شیره‌تی"یه‌ له‌ کۆڵ کورد بکاته‌وه‌ و به‌ره‌و هزرکردن هانیبدا،  بۆیه‌ بنه‌مای ئه‌و بیرۆکه‌ی خۆی ئاوه‌ڵا ده‌کاته‌وه‌‌و كراوه‌تر ده‌ڵێ‌: "زمان به‌شێكه‌ له‌ مرۆڤ خۆی‌. زمان، كارگوزاری‌ هۆشه‌ نه‌ك خاڵقی‌ هۆشه‌. هۆشیش هه‌ستیاری‌ شتی‌ ئاشكراو دۆزینه‌وه‌ی‌ نهێنیانه‌..." پاشان مه‌سعود محه‌مه‌د له‌ درێژه‌ی ئه‌و تێگه‌شتنه‌وه‌ ئه‌و دیده‌ی خۆی چڕتر ده‌كاته‌وه‌و ده‌ڵێ‌: "زمان ژێرخان‌و ژوورخانی‌ كۆمه‌ڵه‌ چونكه‌ مرۆڤ خۆی‌ ژێرخان‌و ژوورخانه‌"4.   دیاره‌ ئه‌و تێڕوانینه‌ له‌ زماندا، ‌ پڕ زانینترین ده‌ربڕینی‌ كوردییه له‌سه‌ر زمانی کوردیی‌، كه‌ له‌ سه‌ده‌ی رابردوودا كرابێت‌.

له‌بری ئه‌وه‌ی سه‌رکردایه‌تی کورد، بڕیاری سیاسیی  بۆ ساغکردنه‌وه‌ی یه‌کجاریی زمانی ستانده‌ردی کوردیی بدایه‌، بڕیاری بۆ لاواندنه‌وه‌ی ئایدۆلۆژییانه‌ی لۆکاڵیزم دا. کارێکته‌ره‌ سه‌ره‌کییه‌کانی ستانده‌ردبوونی ئایدۆلۆژیی  بۆ زمانێکی ستانده‌رد و گشتگیر و نیشتمانیی له‌ هه‌لومه‌رجه‌ سیاسییه‌کاندا پێویسته‌، به‌ڵام ئایدۆلۆژیای دایلێکتۆڵه‌جی کاره‌ساتێکه‌، سه‌ره‌تای ره‌نگڕشتنی جیاوازیی نێوان زمانی ستانده‌ردی کوردیی و کرمانجییه‌. هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ک وه‌ک کورد( که‌ ئێسنیک و نیشتمان بناغه‌که‌ی بێت نه‌ک وڵات، حکومه‌ت و هاونیشتمانیی ) زمانه‌ ستانده‌رده‌که‌ی، لینگوا فرانکاکه‌ی ئه‌و مۆدێله‌ به‌رفراوانه‌ی تێكست و نووسینه‌، قه‌باره‌و قورسایی ده‌رده‌خات و به‌تاکه‌ سه‌رچاوه‌ی دروست و تاکه‌ فۆرمی نووسین ده‌ژمێردرێ (  Bex and Watts, 1999).


مه‌سعود محه‌مه‌د وه‌ک په‌رۆشخۆرێکی زمان ده‌یزانی که‌ ده‌مڕاستانی سیاسی کورد له‌ داهاتووشدا، وه‌ک ئه‌وه‌ی ئێستا ده‌یبینین، خاوه‌ن ئه‌و ویسته‌ نین‌ که‌ بیر له‌ به‌های زمانی یه‌کگرتوو بکه‌نه‌وه‌. بۆیه‌ له‌ کاتی خۆیدا چڕترین قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌و كه‌سایه‌تییه‌ بێ پرینسیپ، مێش ئاسایه‌ی سیاسیی و نووسه‌رانی‌ كورد‌ ده‌كا، كه‌ ره‌وانبێژیی (رێتۆریک)ێکی‌ زمانی‌ فه‌لسه‌فیی‌ تێدایه‌. له‌وێدا ده‌ڵێ‌: "بێ‌ له‌ گه‌مه‌ كورد پتر ئاشنایه‌ به‌ به‌شداری‌ كردن له‌ (ئیراده‌) نه‌ك خاوه‌نایه‌تی‌ (ئیراده‌) مه‌گه‌ر له‌ حاڵی‌ رووبه‌ڕووبوون له‌گه‌ڵ‌ كوردێكی‌ وه‌ك خۆی‌".4

له‌و ناوکۆییه‌وه‌، سه‌رچاوه‌ی ئه‌و بێ "ئیراده‌"یی و بێ پرینسپییه‌ی نووسه‌ر و سیاسیی باڵاده‌ستی کورد بۆ ئاوێزانبوون به‌ ئاوه‌زی خێڵه‌کیی و که‌سایه‌تیی خۆخۆری کورد ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌. له‌و دیداره‌دا شوکور مسته‌فا له‌ پیشه‌کییه‌کدا ده‌بێژێ: "پاره‌ پاره‌ بوونی زمان تا ئه‌ندازه‌ی هه‌ر تیره‌یێ، هه‌ر ناوچه‌یێ، هه‌ر مه‌زهه‌ب و ئۆلێ، هه‌ر هاوسه‌روکارییه‌ک له‌گه‌ڵ خه‌ڵکی دیکه‌دا، جۆری رۆشنبیریی و ... تاد کاره‌کته‌ری خۆی ده‌ زارێکدا ره‌نگ پێ ده‌داته‌وه‌" (سه‌رچاوه‌ی پێشوو- سپ). دواتر مه‌سعود محه‌مه‌د باس له‌ تراژیدیایه‌کی ئه‌و حکومه‌ته‌ی کوردستان ده‌کا، که‌ ئه‌مڕۆ له‌وکاته‌ی  مه‌سعود محمه‌د باسی لێوه‌کردووه‌، تراژیدیتره‌. مه‌سعود محمه‌د هۆکردی سه‌ره‌کی ئه‌و بێ "ته‌ما"ییه‌ به‌ ئیراده‌ی سیاسیی و پاشه‌گه‌ردانییه‌ له‌ هه‌مبه‌ر زمانی ستانده‌ردی کوردییدا، له‌و روانینه‌یدا به‌رجه‌سته‌ ده‌کاته‌وه‌: "راستییه‌که‌ی ئێمه‌ به‌ر له‌وه‌ی بیر بکه‌ینه‌وه‌ له‌ حاڵ و باری (لێژنه‌-_ که‌ جارێ له‌ پزدانی مێژوو نه‌ڕسکاوه‌)- هه‌روا له‌سه‌ر ساجی عه‌لی خه‌فه‌تی هه‌ڵوه‌ستی دوو حکوومه‌ته‌که‌ هه‌ڵده‌مژین، حه‌قیشمانه‌؛ چونکه‌ واقیعی کورده‌که‌ له‌ گۆڕه‌پانی سیاسه‌تی ره‌سمیدا کۆڵه‌که‌ی چه‌سپاوی له‌ بن دیدگه‌کانی ستراتیژ و تاکتیکی خێوه‌تی که‌ینوونه‌ی کورد هه‌ڵنه‌ناوه‌" (سپ).
 
به‌ڵام مه‌سعود محه‌مه‌د، که‌ کاتی خۆی له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی رژێمی به‌عسدا، له‌‌ رێگای "کۆڕی زانیاری کورد"ه‌وه‌، له‌و نووسه‌رانه‌ی "ئه‌کادیمای کوردی" له‌ هه‌ولێر، بگره‌ ئه‌و ئه‌کادیمیی و رووناکبیرانه‌ی ده‌ره‌وه‌ و ناوه‌وه‌‌ش زێتر خزمه‌تی زمان و رۆشنبیریی کوردیی کرد، جیاواز له‌و نووسه‌ر و ئه‌کادیمییه‌ بێ پرینسیپ و بێ گه‌وهه‌رانه‌؛ ئه‌و نووسه‌ره‌ مشه‌خۆر و ته‌ڵه‌که‌بازانه‌ی که‌ له‌سه‌ر جه‌سته‌ی داهێزراوی حیزبه‌کان ده‌ژین و له‌ په‌ره‌دان به‌ سیاسه‌ت و رۆشنبیریی خێڵه‌کیی و گه‌نده‌ڵیی زێتر هیچ کارێکی دیکه‌یان نه‌کردووه‌.

 له‌وه‌ به‌ ئاگا بوو که‌ ده‌سه‌ڵاتێکی ده‌ڤه‌رپه‌رست و بنه‌ماڵه‌په‌روه‌ر، نه‌ک کوردپه‌روه‌ر ناتوانێ له‌ به‌های ئه‌و زمانه‌ ستاندارده‌ی کوردیی بگا که‌ کۆڵه‌که‌ی گوتارێکی یه‌کگرتووی تۆکمه‌ی کوردییه‌‌. چونکه‌ "ده‌سه‌ڵاتی مام ناوه‌نجیی و په‌رتوبڵاو، لێره‌ و له‌وێ، نه‌ ئیراده‌ی ده‌بزوێت بۆ یه‌کگرتن نه‌ باوه‌ڕی به‌ غه‌یری خۆی هه‌یه‌، زۆریشیان خۆ له‌و بواره‌‌ ناده‌ن که‌ نووسینه‌که‌ت بۆی په‌رۆشه‌... هه‌ر به‌ جارێ دڕدۆنگی، هه‌ر کارێک بێت، خه‌ریکیان بکات به‌ غه‌یری 1- بژێو 2- به‌ره‌وپێش چوون بۆ ده‌سه‌ڵاتی زاتی 3- لایه‌نی ئیسلامی (خاوه‌ن نیاز) تۆقه‌ڵه‌ی ئامانجی خاڵی دووه‌مه. ئاپۆره‌ی خه‌ڵقوڵڵا ده‌یخورێت و ده‌شی یه‌شێت، به‌ڵام پتر به‌لای ته‌نه‌که‌لێدانی ده‌می مانگ گیران ده‌چێته‌وه‌" ( سپ).

 مه‌سعود محه‌مه‌د، به‌ر له‌ په‌ژاره‌یی ئه‌م وتاره‌ له‌مه‌ڕ بوونی زمانی یه‌کگرتوو له‌ باشووردا، که‌  هه‌ڵه‌یه‌ به‌ سۆرانیی یان هه‌ر جۆره‌ زاراوه‌یه‌ک سه‌یر بکرێت، ئه‌وده‌م بڕوای به‌وه‌ هه‌بووه‌ که‌ ئه‌گه‌ر حیزب و نووسه‌ران له‌و خێڵپه‌رستیی، ده‌ڤه‌رپه‌رستیی و زاراوه‌په‌رستییه‌ رزگار بن و بیر له‌ به‌های ئیراده‌ و پری‌نسیپ بکه‌نه‌وه‌، ئه‌وکاته‌ تێده‌گه‌ن که‌ "له‌لایه‌ن داینه‌میکییه‌تی زمانی کوردییه‌وه‌، چه‌ندێکی هه‌یه‌ هه‌ر هه‌نده‌ و بێ گومان، به‌ره‌و فراژووتنیش ده‌چێت: له‌ ماوه‌ی هه‌شتا ساڵێکدا زمانی کورد مه‌ودا و مه‌یدانی بڕیوه‌، تا ئه‌وه‌ی ناشێ ئه‌مڕۆکه‌ی به‌و رابردووه‌ بگیرێت‌." (سپ‌).

زمان چه‌کی بوونی نه‌ته‌وه‌ و گه‌لانی دنیایه، کوردیش له‌رێی یه‌ک زمانی نووسینه‌وه‌ ده‌توانێ په‌یڤی خۆی ته‌خشان بکات‌.  شوێن له‌ ئاخافتنی مرۆڤ و له‌ زماندا هه‌یه‌. لێ زمان به‌و په‌یڤانه‌ی که‌ ده‌وترێن ده‌نگ بڵاو ده‌کاته‌وه‌. زمان ئه‌و وشانه‌ ده‌بێژێ و به‌دیاریان ده‌خات، بێده‌نگییه‌کان رووتده‌کاته‌وه‌. هایدیگه‌ر ده‌خوازێ بێژێ که‌ مرۆڤ تاکه‌ بوونه‌وه‌رێکه‌ که‌ له‌ سنوورێکدا ئۆقره‌ ناگرێ. بۆیه‌ ده‌بێ به‌ دوای شوێنه‌ راسته‌قینه‌که‌ی  خۆیدا بگه‌ڕیت.  که‌واته‌ مرۆڤ  له‌ رێگای زمانه‌وه‌، بۆ په‌یڤه‌کان خۆی ئاوه‌ڵا ده‌کاته‌وه‌. ئه‌و په‌یڤانه‌ش بوونی مرۆڤن. کاتێک مرۆڤ ده‌ستیکرد به‌ چێکردنی وشه‌ و زمان هه‌روا له‌رینه‌وه‌ی بوونیش ده‌ستیپێکرد. واتا، به‌ ده‌ربڕینێکی دیکه‌ی چڕتر: کاتێک زمان ده‌په‌یڤێ ئێمه‌ش له‌ هه‌مان کاتدا گوێمان له‌ ده‌نگی بوون ده‌بێ. به‌مجۆره‌ گه‌وهه‌ری مرۆڤ له‌ زماندا، که‌ ماڵی خۆیه‌تی، ئاشکرا ده‌بێت(Heidegger,1982). کوردیش به‌شێک له‌ بوونی له‌ زمانێکی ستانده‌ردا جێکه‌وت ده‌کات.

لێره‌دا ‌ ده‌کرێ  بگوترێ که‌ زمان مێژووه‌،  هه‌روا به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌. چونکه‌ مرۆڤ له‌ ره‌چه‌ڵه‌کی خۆیدا ئاخافتنه‌ و له‌ رێگای ئاخافتنیشه‌وه‌ خۆی به‌ دیار ده‌خا. به‌مجۆره‌ مێژوو ده‌ستپێده‌کا تا له‌ناو زمانی مرۆڤدا  بژی. به‌ واتای هایدیگه‌ر: "چونکه‌ رێگای مێژوو به‌ره‌و زمان دیاریکراوه‌، ئه‌مه‌ش هه‌ر ته‌نیا له‌ ده‌سته‌واژه‌کانی زمان وه‌ک خۆییدا نییه‌، به‌ڵکو زێتر به‌ ده‌سته‌واژه‌گه‌لێک له‌ هه‌وڵدان دیاریده‌کرێ بۆ ئه‌وه‌ی پێناسه‌یه‌کی مێژوویی له‌ ته‌واوی مێژووی فراژانی هه‌مه‌کیی رووحانییه‌تی مرۆڤ و هه‌روا تاکگه‌رایه‌تییه‌که‌ی پێ ببه‌خشێ". ((Heidegger,1982 :118.

مرۆڤ، به‌ لای هایدیگه‌ره‌وه، گوێ بۆ بوونی خۆی راده‌دێرێ و به‌مه‌ش له‌سه‌ر ئه‌و بوونه‌ هۆشیار ده‌بێته‌وه‌. هاوکات مرۆڤ له‌ ئاخافتندا بوونایه‌تییه‌که‌ی داده‌مه‌زرێنێ و ئاوه‌ڵا ده‌بێته‌وه‌. هایدیگه‌ر سه‌باره‌ت به به‌های زمان‌ ده‌ڵێ:‌ "زمان هه‌ر ته‌نیا ئامرازێک نییه‌ که‌ مرۆڤ له‌ ته‌ک ئامرازه‌کانی دیکه‌دا هه‌یبێت، به‌ڵکوو زمان له‌ بنه‌ڕه‌تدا ده‌رفه‌تی ئاماده‌بوونی مرۆڤ له‌ ناوه‌ڕاستی بوونێکی ئاوه‌ڵادا زامنده‌کا، زمانیش ته‌نیا له‌وێدا، جیهانه‌، واتا: هه‌میشه ره‌هه‌ندێکی گۆڕاو له‌  بڕیاردان و کردار‌‌، له‌ مه‌رگ و وه‌ڵامدانه‌وه‌یه‌... ته‌نیا له‌وێدا جیهان له‌ ئارادایه‌، ئه‌وێش مێژووه‌"( Heidegger,1990:230‌ ) کورد هه‌لێكی باشی بۆ ره‌خساوه‌ که‌ به‌شێک له‌مێژووه‌که‌ی خۆی له‌ زمانه‌وه‌ دابین بکات، به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی و مێنتاڵی هۆزگه‌رایی و خێڵگه‌رایی و ده‌ڤه‌رگه‌رایی توند توند ده‌ستی له‌بینه‌قاقای ناوه‌.

که‌واته‌ زمان له‌ بنه‌مادا مه‌ترسییدارترین بوونی مرۆڤ و نه‌ته‌وه‌یه‌‌، چونکه‌ نه‌ته‌وه‌یه‌ک، مرۆڤگه‌لێکی وه‌ک کورد  ده‌توانێ به‌ زمانه‌وه‌ بوونه‌ تاڵانکراوه‌که‌ی رزگار بکا و لێی جێنشین بێته‌وه‌.  کورد له‌ رێگه‌ی زمانێکی یه‌کگرتوو‌، نه‌ک په‌رته‌وازه‌وه‌، ده‌توانێ بوونه‌ لێکترازاوه‌که‌ی له‌ سیسته‌می گوتارێکدا کۆبکاته‌وه و به‌ره‌و ئامانجه‌ هاوبه‌شه‌که‌ی رێبکا‌. هه‌موو ده‌زانین، که‌ ئه‌گه‌ر داگیرکارانی کورد زمانی کوردییان به‌ مه‌ترسییه‌کی بنه‌ڕه‌تیی له‌سه‌ر خۆیان نه‌زانیبا، ئه‌و نه‌خشه‌ داڕێژراوه‌یان بۆ شێواندن و لێکترازاندنی زمانی کوردیی نه‌ده‌گرتبه‌ر. رژێمی به‌عس، له‌‌ رێگای ده‌یان پلانه‌وه‌ هه‌وڵی دا زمانی کوردیی ئیفلیج بکا: یه‌کێک له‌و پلانانه‌ی ئه‌وه‌ بوو که‌ بواری بۆ هاووڵاتیانی ده‌ڤه‌ری بادینان ره‌خساند که‌ به‌ بادینانیی، به‌ڵام به‌ سکریپتی عه‌ره‌بیی، بخوێنن. ئه‌وکات ئه‌و سیاسیی و نووسه‌رانه‌ی که‌ ئه‌مڕۆ سه‌رسه‌ختانه‌ داکۆکی له‌ ده‌ڤه‌رگه‌رایی و زاراوه‌بازیی ده‌که‌ن، نه‌یانوێرا پرته‌یه‌ک له‌سه‌ر حه‌زی خوێندن و نووسین به‌ سکریپتی لاتینیی بکه‌ن!

کوردستانی باکوور و زمانی کوردیی

ئاشکرایه‌ رژێمی ره‌گه‌زپه‌رستی تورکیا نزیکه‌ی هه‌شتا ساڵه‌ له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌ ریشه‌ی تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی زمانی کوردیی له‌ بوونی کوردانی باکوور هه‌ڵبکێشێت. له‌ ئاکامی ئه‌وه‌دا ئه‌مڕۆ زۆرینه‌ی کوردانی ئه‌و به‌شه‌، به‌ زمان، رۆشنبیریی و مێژووی کورد نامۆن. له‌ ئاکامی ئه‌مه‌شدا زۆرێک له‌ کوردانی کوردستانی باکوور ته‌نانه‌ت له‌ وڵاته‌ رۆژئاواییه‌کانیش تورکیی ده‌خوێنن. به‌مجۆره‌ داگیرکارانی کوردستان، توانیویانه‌ پێکهاته‌ و گیان، بوونی زۆرێک له‌ کوردانی باکوور تاڵانبکه‌ن یان به‌ گیانی که‌مالیزم سیخناخیان بکه‌ن. له‌ ئاکامی ئه‌و به‌ تاڵانبردنه‌ی یاده‌وه‌ریی زمان له‌لایه‌ن ناسیۆنالیزمی که‌مالیزمه‌وه، بڕستی زمانی کوردییان تێدا نه‌ماوه‌. ئه‌گه‌رچی کوردانی باکوور، زۆرینه‌ی نووسه‌ر و غه‌یره‌ نه‌خوێنده‌واره‌کانیشیان به‌ هۆی چه‌وساندنه‌وه‌ی نه‌ته‌وایه‌تییه‌وه‌ روویان له‌ رۆژئاوا کردووه‌، وێڕای ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌و وڵاتانه‌ی رۆژئاوا ئازادییان بۆ ره‌خساندوون که‌ به‌ زمانی زگماکیی خۆیان"کوردیی، خۆیان پێی ده‌ڵین کرمانجیی" بخوێنن، که‌چیی، چونکه‌ ئایدۆلۆژیای که‌مالیزم ئاوه‌ز و یاده‌وه‌رییانی شۆردووه‌ته‌وه‌، له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی زارۆکه‌کانیان فێری زمانی کوردیی بکه‌ن،  فێری زمانی تورکییان ده‌که‌ن. له‌وه‌ش زیاتر، له‌ ولاتانی رۆژئاوادا به‌رپرسیاره‌ سیاسیی و رۆشنبیرییه‌کانی کورد له‌ ئاستی خوێندنی زمانی دایک، کاروباره‌ فه‌رمیی و وه‌رگێڕاندا، زمانی کوردییان به‌سه‌ر دوو زاراوه‌ی سۆرانیی و کرمانجییدا به‌شکردووه‌. له‌ ئاکامی ئه‌مه‌شدا نه‌ک هه‌ر گیان و ئایدێنتێتیی هاووڵاتیی زارۆکه‌کانیی کوردییان لێکترازاندووه، به‌ڵکو زۆرجاران کۆمونه‌کان، دائیره‌ی په‌نابه‌ران و به‌رپرسیارانی په‌روه‌رده وا تێگه‌یشتوون که‌ زاراوه‌ی کرمانجیی و سۆرانی دوو زمانی جیاوازن.
 
 ئه‌و دیارده‌یه‌ش به‌ تایبه‌تیی له‌و شار و گه‌ڕه‌کانه‌ی که‌ تورک تێیاندا زۆرینه‌ن ده‌بینرێت، ناوێرن داوای به‌ کوردیی خوێندن بۆ زارۆکه‌کانیان بکه‌ن ، یان خۆیان ئاره‌زوومه‌ندانه‌ داوای خوێندنی تورکیی ده‌که‌ن. ئه‌گه‌ر کوردانی رۆژئاوانیشین حه‌ز بکه‌ن له‌و راستییه‌ تاڵ و تراژیدیا‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌ تێبگه‌ن، ده‌توانن له‌و باره‌وه‌ له‌ به‌ڕێوه‌به‌رانی زۆرێک له‌ قوتابخانه‌کان بپرسن.‌ کاتێک کوردێکی گه‌نجی باکووری کوردستان که‌ له‌ رۆژئاوادا له‌ دایکبووه‌ و له‌ زانستگادا ده‌خوێنێ، که‌چیی به‌ بیانووی ئه‌وه‌ی له‌ داهاتوودا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ تورکیا، بچێت زمانی تورکیی بخوێنێت، ئاخۆ ئه‌وه‌ یه‌کێک‌ له‌ گه‌وره‌ترین تراژیدیای نه‌ته‌وه‌یه‌ک نییه‌؟ له‌وه‌ش تراژیدیتر ئه‌وه‌یه‌، کاتێک خودی کورد، وه‌ک به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌یه‌ک له‌ سیاسه‌تی سڕینه‌وه‌ی زمان و شێواندنی روحه‌که‌ی له‌لایه‌ن تورکیاوه‌، به‌ ئاگایی درێژه‌ به‌و سیاسه‌ته‌ ره‌گه‌په‌رستییه‌ بدات! ئه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌و تراژیدیایه‌ی کوردانی هه‌نده‌ران هه‌ر ته‌نیا تووشی کوردانی باکوور نه‌بووه‌، به‌ڵکوو زۆرێک له‌ کوردانی رۆژهه‌ڵات، رۆژئاوای بچووک و بگره‌ به‌شێک له‌و کوردانه‌ی باشوور که‌ هه‌م به‌ هۆی ئایدۆلۆژیی و هه‌میش به‌ هۆی ده‌حه‌جانبوونیان به‌ سیاسه‌تی شۆڤینیانه‌ی به‌عس له‌ عێراق، سووریا و پان-ئێرانیزمه‌وه‌-، کوشته‌ی هه‌مان تراژیدیان.

کاتێک ئه‌م وتاره‌ ئاماژه‌ به‌و هێرشی‌ تاڵانوبرۆیه‌‌ ده‌کا، مانای فه‌رامۆشکردنی کۆی ئه‌و روحه‌ به‌رخۆدانه‌ نییه‌ که‌ له‌و به‌شه‌ی کوردستاندا هه‌یه‌. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌م وتاره‌، وێڕای ئه‌وه‌ی پێیوایه‌ که‌ له‌م رۆژگاره‌ ئاڵۆزه‌دا‌ ئه‌و شێوازه‌ خه‌باتی چه‌کدارییه‌ش له‌ باکووردا، ئاسته‌نگی سه‌خت له‌ به‌رده‌م ئایینده‌ی خه‌باتی ره‌وای ئه‌و به‌شه‌ دروستده‌کا، ره‌خنه‌شی له‌و شێوازه خه‌باته‌ چه‌کداریی و ئه‌و سیاسه‌ته‌ تووندڕۆیه‌ی پکک‌ هه‌یه‌،  به‌ڵام به‌ په‌رۆشییه‌وه‌ سه‌یری ئه‌و گیانی‌ به‌رخۆدانه‌ خورته‌ی گه‌ریلاکانی باکوور ده‌کا، که‌ به‌ دژی رژێمی ره‌گه‌زپه‌رستی تورکیی له‌ چیاکانی کوردستاندا چه‌کیان هه‌ڵگرتووه‌. وێڕای ئه‌مه‌ش، دواجار ئه‌وه‌ سه‌رۆکه‌کانی ئه‌و حیزبانه‌یه‌ که‌ گیانی شۆڕگێڕی کوردان بۆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ شه‌خسیی، ئایدۆلۆژیی و حیزبییه‌کان به‌ هه‌ده‌ر ده‌ده‌ن.

 

 هاوکاتیش ئه‌م وتاره‌ ئاگای له‌وه‌یه‌ که‌ له‌و به‌شه‌ی باکووری کوردستاندا، به‌ هۆی پرۆسه‌ی سڕینه‌وه‌ی زمانی کوردییه‌وه‌، هونه‌ری گۆرانیی له‌ چاو نووسیندا، زۆر ئێستێتیکتر و ره‌‌سه‌نتره‌ له‌ مۆده‌ی گۆرانییه‌ باوه‌کانی به‌شی باشووردا. چونکه‌ له‌ باکووردا کوردان بواریان نییه‌ به‌ زمانی خۆیان بیریان ده‌رببڕن، بۆیه‌ کولتووری کوردیی له‌ گۆرانییه‌وه‌ ده‌رده‌بڕن، که‌ ئه‌مه‌ش ره‌نگدانه‌وه‌ی هه‌ستی په‌نگخواردووی کوردبوونی ئه‌وانه‌، که‌ که‌ له‌ بنده‌ستی رژێمی ره‌گه‌زپه‌رستی که‌مالیزمدا ده‌یچێژن. له‌و روانگه‌یه‌وه‌، ئه‌گه‌ر له‌ رۆژگاری ئێستادا سه‌یری گۆرانی کوردیی بکه‌ین، له‌وێدا به‌ تایبه‌تیی ده‌نگ و ئاواز و ده‌قی سترانی سترانبێژانی وه‌ک ئایشه‌ شان، ئاینوور، ناتالی، رۆژین، نیلۆفه‌ر، ئه‌حمه‌د کایه و ده‌یانی دیکه‌، زۆر له‌ ئاواز و ده‌قی گۆرانییه‌کانی گۆرانیبێژانی باشوور ره‌سه‌نتر و هونه‌رییترن.

سترانی ئه‌و گۆرانیبێژه‌ ره‌سه‌نانه‌ی باکوور، وه‌ک تۆ‌ڵه‌کردنه‌وه‌یه‌ک له‌ قه‌ده‌غه‌کردنی زمان له‌ لایه‌ن رژێمی که‌مالیستی تورکیاوه‌، ره‌نگدانه‌وه‌یه‌که‌ له‌‌ روحێکی چیایی، ئاوازێکی شۆڕشگێڕانه‌؛ په‌رۆشییه‌که‌ بۆ ئه‌و ئازادییه‌ی زمان و کولتووره‌ی که‌‌ رژێمی که‌مالیست لێی زه‌وتکردوون. که‌چی به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ئه‌مڕۆ له‌ سایه‌ی ئه‌و حکومه‌ته‌ خێڵ ئاسا و تاڵانکاره‌ی باشووردا، نوێنه‌ری وه‌زاره‌تی پاره‌خۆریی و ته‌قاویتدان( ته‌قاعودیی) نه‌ک هونه‌ریی، وه‌زاره‌تی به‌ناو رۆشنبیریی پارتیی، گۆرانی کوردیی کردووه‌‌ به‌ پاشکۆیه‌کی په‌ڕپووتی تورکیی، فارسیی و عه‌ره‌بییه‌وه‌. هه‌ر بۆیه‌ گۆرانبێژانی باشوور، به‌ لاساییکردنه‌وه‌ی مۆده‌ی لوبنانیی، تورکیی و عه‌ره‌بییه‌وه‌‌، نمایشکردنی خۆیان له‌ جووڵه‌ی له‌شیان‌، دیمه‌نی خه‌یاڵاویی کچ و سروشتی دروستکراو  ... تاد، هونه‌ری گۆرانییان کردووه‌ته‌ فیلمی هیندیی. له‌ هه‌موویشی مه‌ترسییدارتر، بازاڕی فێستیڤاڵ و کۆنفراسی حیزبیی هه‌رێـمی کوردستان، بۆ کڕینی ئه‌م ده‌نگ و ره‌نگه‌ جیاوازانه‌ له‌ به‌شه‌کانی کوردستانه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌یه‌‌ خزمه‌ت به‌و کایه‌ دواکه‌وتووانه‌یه‌ی حیزبی کوردیی و ئه‌جێنداکانیان بکات. به‌هه‌رحاڵ، راڤه‌کردن و خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و بابه‌ته‌ پێویستی به‌ لێکۆڵینه‌وه‌ی زێتر هه‌یه‌، که‌ لێره‌دا ئه‌رکی ئه‌م وتاره‌ نییه‌.

زمانی نه‌ته‌وه و دایه‌لێکتبازیی‌

بۆ زمانه‌ ئه‌وروپاییه‌کان، سه‌ده‌ی هه‌ژده‌یه‌م له‌سه‌رێکه‌وه‌ سه‌ده‌ی به‌یه‌کدادان و پێوه‌ندییه‌کانی چاوچنۆکیی ئیمپریالیزم و مێکه‌نتیڵیزم ( سیسته‌مێکی ئابووریی باوی سه‌ده‌ی 16-18 بوو- mercantilism ) بوو ، له‌سه‌رێکی تریشه‌وه‌  پێوه‌ندییه‌کانی نێوان " نه‌ته‌وه‌- ده‌وڵه‌ت، Nation-State " و "زمانی نیشتمانیی" ئۆرگه‌نایز و به‌رجه‌سته‌ ده‌بووه‌وه‌((Hobsbawm, 1990 .  که‌چیی پاش سێ سه‌ده‌ش مێنتاڵیتیی سه‌رکردایه‌تی سیاسیی کورد به‌گشتیی و سه‌رۆکایه‌تی هه‌رێم به‌تایبه‌تیی، ده‌رک به‌م پرسه‌ مێژوویی و نیشتمانیی و چاره‌نووسسازه‌ ناکات، یان ده‌یکات و کڵاو ده‌نێته‌ سه‌ر خه‌ڵکی کوردستان و گه‌مه‌ی ناوچه‌گه‌ریی و دایه‌لێکتچییه‌تیی ده‌کات و ئه‌وه‌ی بۆی گرنگ نه‌بێ پرسه‌ هه‌ره‌ هه‌ستیار و نیشتمانییه‌کانه‌، که‌ زمانیش کۆڵه‌که‌یه‌کی سه‌ره‌کیی ئه‌و پرسانه‌یه‌.

 

 مه‌گه‌ر ئه‌وانه‌ی که‌ راده‌سپێردرێن و به‌ دواکه‌وتووترین  شێوه‌ له‌ هه‌ندێ سایتی ژێربه‌ژێری ده‌سه‌ڵاتدا ده‌نووسن و دژایه‌تی هه‌موو ئه‌و هه‌وڵ وته‌قه‌لایانه‌ ده‌که‌ن که‌ سه‌رکردایه‌تی کورد له‌مه‌ترسیی نه‌په‌ژراندنی زمانی ستانده‌ردی کوردیی به‌ ئاگا بهێنرێته‌وه‌، بۆچیی به‌ زاراوه‌که‌ی خۆیان نادوێن و نانووسن؟ ئه‌وه‌نده‌ی به‌ زمانی ستانده‌ردی کوردیی ده‌ئاخفن و ده‌نووسن یه‌ک له‌سه‌دی ئه‌وه‌ش به‌ زاراوه‌که‌ی خۆیان کاری له‌سه‌ر ناکه‌ن. په‌یامه‌که‌ زۆر روونه‌، به‌ پێی زانستی زمان ، هه‌ر زمان و دایه‌لێکتێک نه‌توانێ فۆرمێکی گشتگیر و ستانده‌رد له‌ نووسیندا جێکه‌وت بکات، ورده‌ ورده‌ وه‌ک زمانی لاتین به‌ره‌و  زمانێکی مردوو ( dead language ) ده‌چێت. ئه‌م دۆخه‌ بۆ هه‌موو زاراوه‌کانی زمانی کوردیی( به‌سۆرانیشه‌وه‌) وه‌ک یه‌که‌ و پێ به‌پێی کات، هه‌موویان له‌به‌رانبه‌ر زمانی نووسیندا له‌ناو ده‌چن‌.

نیتشه‌ فه‌یله‌سوفی ئاڵمانیی  له‌ سه‌ر زمانی ئاڵمانیی ده‌ڵێ " ئاڵمانییه‌کانی پێ ده‌ناسرێته‌وه‌" ( ‌Nietzsche,1978:131 ). ئایا کورد وه‌ک زمان، هیچی هه‌یه‌ له‌ ئاستی سیاسیی و پێوه‌ندییه‌  نێوده‌وڵه‌تییه‌کاندا شانازی پێوه‌ بکات وپێی بناسرێته‌وه‌. به‌پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌و ئومێده‌ی هه‌یشه‌ خه‌ریکه‌ سه‌ری به‌قوڕدا ده‌که‌ن و  کورد له‌رێی‌ ئینستیتوتی کوردیی له‌ پاریسInstitut Kurd De Paris  و  گۆڤاره‌ کۆله‌واره‌که‌ی  د.که‌نداڵ نه‌زان ( Kendal Nezan  ) ه‌وه‌ (کورمانجیی- Kurmanji)‌ به‌ دنیا ده‌ناسێنن5 و  به‌زۆری زۆرداریی و که‌ڵه‌گایی ده‌یانه‌وێ سیماو بناغه‌ی زمانی ستانده‌ردی کوردیی له‌ناو به‌رن.


كه‌واته‌ لێره‌دا ده‌بێ‌ ده‌بێ بزانین که‌ بێ تێگه‌یه‌شتن و بڕیاردان له‌و زمانه‌ یه‌کگرتووه‌ی که‌ له‌ باشووردا زه‌مینه‌ی خه‌مڵیووه‌، گوتاری کوردیی، چاره‌نووسی کورد هه‌ر به‌و گه‌ڕه‌لاوژه‌ی زاراوه‌په‌رستیی، ده‌ڤه‌رپه‌رستیی و گه‌مه‌ی  پارتیی و یه‌کێتییه‌وه‌ ده‌تلێته‌وه‌. دابڕان له‌و پشتێنه‌ رۆشنبیرییه‌ی که‌ به‌و زمانه‌ یه‌کگرتووه‌ی که‌ له‌ باشووردا زێتر له‌ سه‌د ساڵه‌ له‌ گه‌شه‌کردندایه‌، دیسانه‌وه‌ تاڵانکردنی یاده‌وه‌ریی کوردییه‌ به‌ ده‌ستی خودی ئه‌و سیاسیی و نووسه‌ره‌ ده‌ڤه‌رپه‌ست و ئاکار خێڵه‌کییانه‌ی کورده‌وه،‌ که‌‌ ئه‌مڕۆ به‌ هۆی به‌رژه‌وه‌ندیی تایبه‌تیی خۆیانه‌وه‌، بوونه‌ته‌ ده‌مڕاستی زمانی کوردیی. ‌ ئه‌مانه‌ش ناکۆکیی  نێوان توخمه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی نه‌ته‌وه‌ی کورد ده‌گه‌یه‌نێت، که‌ زمانێکی یه‌کگرتوویان بۆ ناپه‌ژرێنرێ و خه‌ریکی خۆخواردنه‌وه‌ی یه‌کترن.

له‌و روانگه‌یه‌وه‌، ئه‌و وتاره‌ پێیوایه‌، به‌شێک له‌و ئاوێزانبوونه‌ی هه‌ندێ کورد  به‌ نووسین به‌ پیتی لاتینیی و زاراوه‌په‌رستییه‌وه‌‌، ره‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و پرۆسه‌ی به‌ تاڵانبردنه‌ی زمانی کوردییه، که سه‌ره‌تا‌ داگیرکارانی کوردستان ‌به‌ داڕشتنی نه‌خشه‌یه‌کی پان و پۆڕه‌وه توانیان ناخی کورد ئیفلیجبکه‌ن و پاشانیش، وه‌ک ئێستا له‌ ئارادایه‌، خودی به‌شێک له‌و‌ نووسه‌رانه‌ی که‌ له‌ پێناوی پاره‌ و خۆنیشانداندا وه‌ک‌ مێش ویزه‌ ویز ده‌که‌ن و ئێستاش به‌ دوای وه‌رگرتنی تیکه‌ نانێکی چه‌ور، داوه‌تنامه‌یه‌ک بۆ هۆتێل و دیوه‌خانه‌کانی پایته‌خت‌   خۆیان به‌و  سیاسییه‌ حیزبپه‌رست و خێڵپه‌رستانه‌ی باشووره‌وه‌ هه‌ڵواسییوه‌، که‌ له‌به‌ر ئه‌جێندای خێڵه‌کیی و حیزبی خۆیان‌،  به‌های زمانی ستانده‌ردی کوردییان له‌ ژێر پێی خۆیان ناوه، درێژه‌ به‌و پرۆسه‌ی تاڵانکردنه‌ی زمان و یاده‌وه‌ریی کورد ده‌ده‌ن.

لێره‌وه‌ ئه‌م وتاره‌، به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌وانه‌ی که‌ ده‌لێن "جه‌لاده‌ت به‌درخان‌ به‌ کرێگیراوی که‌مالیزم" بوو، پێی وایه‌  جه‌لاده‌ت به‌درخان، ئه‌گه‌رچی زۆرێک باسی ئه‌و ئه‌فسانه‌ ناسیۆنالیستییه.‌‌ ده‌که‌ن، که‌ ئه‌و به‌ر له‌ که‌مال ئه‌تاتۆرک سه‌رقاڵی به‌ لاتینیکردنی زمانی کوردیی بووه‌، به‌ڵام له‌ دواجاردا جه‌لاده‌ت به‌درخان و میراتگرانی ئێستای ئه‌ویش، بێ ئاگا، له‌و به‌ لاتینییکردنه‌ی زمانی کوردیی‌، ده‌که‌ونه‌ ژێر کاریگه‌ریی  ئایدۆلۆژیای که‌مالیزم و به‌مه‌ش ئه‌و پاشخانه‌ رۆشنبیرییه‌ی که‌ له‌ باکووردا به‌ له‌ تیپ (پیت)ی لاتینییی نه‌نووسرابوون، ده‌بێته‌ قوربانیی ئایدۆلۆژیی که‌مالیزم. هه‌ر بۆیه دوای به‌ لاتینییکردنی زمانی کوردیی ‌ له‌ باکووردا،‌ ئه‌و زمانه‌ لاتینییه‌ له‌ ماوه‌ی هه‌شتا ساڵی رابردوودا، نه‌یتوانیوه‌، بۆ نموونه‌، شاعیر و نووسه‌رگه‌لێکی وه‌ک مه‌لای جزیریی، ئه‌حمه‌دی خانیی و  مه‌لا مه‌حموودی بایه‌زیدی به‌رهه‌مه‌بهێنێ. به‌ڵام له‌کوردستانی باشوورو رۆژهه‌ڵاتدا، به‌سه‌دان نووسه‌ری مه‌زنمان هه‌یه‌ ( به‌مردوو ، زیندوویشییه‌وه‌) که‌ مێژووی کورد به‌ قه‌ڵه‌م و هزرو دیسکۆرسی ئه‌وان نووسراوه‌ته‌وه‌. ئه‌م تێکسته‌ی زمانی کوردیی هه‌نووکه‌، تێکستی قه‌ڵه‌مه‌کانی ئه‌وانه‌. 

دیاره‌ ئه‌و زاراوه‌ لاوێنه‌ره‌وانه‌ له‌وه‌دا‌ هه‌ڵه‌ن که‌ پێیانوایه‌ سنوورێکی فراوان له‌ نێوان زاراوه‌کان و  ئه‌و زمانه‌ی که‌ ئه‌مڕۆ له‌ باشووردا بووه‌ته‌ ستانده‌رد هه‌یه‌.  به‌ پێچه‌وانه‌وه کورد به‌ هۆی لێکدابڕانی جیۆگرافیی و پاشانیش په‌ره‌سه‌ندنی گیانی ده‌ڤه‌رپه‌رستیی، شارچییه‌تیی و حیزبییه‌وه‌ له‌و زمانه‌ جێگیره‌ی باشوور حاڵی نابن. ئه‌و جیاوازییه‌ی که‌ له‌ نێوان زاراوه‌ی باکوور له‌گه‌ڵ ئه‌و زمانه‌ ستانده‌رده‌ی باشووردا هه‌یه‌، به‌ زۆریی له‌ رووی ستراکتۆری رێزمانیی‌ و ده‌ربڕینه‌وه‌یه‌‌، که‌ ئه‌مه‌ش زێتر په‌وه‌یوندی به‌ جیاوازیی جیۆگرافییه‌وه‌ هه‌یه‌. به‌ڵام هه‌ر یه‌ک له‌ کوردانی باکوور و باشوور و به‌شه‌کانی دیکه‌ی کوردستان، ئه‌گه‌ر بخوازن باش له‌ یه‌کتری تێده‌گه‌ن. که‌واته‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا ئه‌و جیاوازییه‌، جیاوازییه‌که‌ له‌ ئاستی تێگه‌یشتندایه‌. له‌ ئاستی کوردییدا، به‌ لاتینییکردنی زاراوه‌ی کرمانجیی، کێشه‌ی فۆرمیشی دروستکردووه‌.

‌ ئه‌گه‌ر له‌ ئایینده‌دا ئه‌و په‌رژینانه‌ له‌ نێوان کوردانی به‌شه‌ جیاوازه‌کانی کوردستان نه‌مێنن، ئه‌وکات ئه‌و که‌مه‌ ئاڵۆزییه‌ی له‌سه‌ر تێگه‌یشتن له‌ نێوان زاراوه‌کاندا هه‌یه‌، چاره‌سه‌ریش نه‌بن، که‌م ده‌بنه‌وه‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ بوونی یه‌کبوونی سیسته‌می زمانه‌ که‌ به‌ رێگای تۆڕه‌کانی په‌روه‌رده‌ و نووسینه‌وه‌ ده‌توانێ ئه‌و زه‌مینه‌ بۆ لێکتێگه‌یشتنه‌ هاوبه‌شه‌ی زاراوه‌ جیاوازه‌کانی کورد خۆشبکات. خۆدزینه‌وه‌ی ئه‌و حکومه‌ته‌ بێ‌ ئێتیکه‌ له‌و ئه‌رکه‌ مێژووییه‌؛ نه‌کردنی ئه‌و زمانه‌ ستانده‌رده‌ی باشوور به‌ زمانی فه‌رمیی، سیاسیی و خوێندن له‌ کوردستاندا، ده‌بێته‌ یه‌کێک له‌و هه‌ڵه‌ کوشندانه‌ی که‌ داهاتووی کورد ئاڵۆزتر ده‌کا.

به‌مجۆره‌ زاراوه‌کانی زمانی کوردیی، یان ته‌واوی زاراوه‌کانی کوردستان نزیکایه‌تییه‌کی زۆریان ده‌وێ تا له‌گه‌ڵ ئه‌و زمانه‌ی که‌ له‌ باشووردا‌ پێکهاته‌یه‌کی ستانده‌ردی هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ بتوانن لێک تێبگه‌ن. بۆیه‌ رێگه‌دانی پارتیی و وه‌زیری په‌روه‌رده‌‌ ، که‌ ئه‌و بڕیاره زێتر به‌رژه‌وه‌ندیی حیزبیی تێدایه‌ نه‌ک به‌رژوه‌ندی بادینان، قووڵکردنه‌وه‌ی ئه‌و لێکدابڕان و لێکتێنه‌گه‌یشتنه‌ی نێوان ده‌ڤه‌ر و به‌شه‌کانی کوردستانه‌،  که‌ دوژمنانی کورد سه‌دان ساڵه‌ هه‌وڵی بۆ ده‌ده‌ن و بیرۆکه‌ی جه‌لالیزم و مه‌لاییزمیش ئه‌وه‌نده‌ی تر له‌ شه‌سته‌کانی سه‌ده‌ی رابردوودا تۆخی کرده‌وه‌. لێره‌وه‌ بانگه‌شه‌کردن بۆ رێزگرتن له‌ مافی خوێندنی زاراوه‌ی بادینانیی له‌ لایه‌ن پارتییه‌وه‌، ته‌نیا درێژه‌دانێکه‌ به‌و گه‌مه‌ و گه‌نده‌ڵکاریانه‌ی که‌ پارتیی دیموکراتی کوردستان کردوونی به‌ ستراتیژی خۆی. هه‌مان سیاسه‌تی به‌عسه‌ که‌ له‌رێی هاشم عه‌قراوییه‌وه‌ پێڕۆ کرا.

 

--------------------------------------

زمانیی ستاندەردی کوردیی لە نێوان گەندەڵیی سیاسیی و زاراوەپەرستیتییدا 3

نووسینی: کامیار سابیر و هه‌ندرێن

 

به‌شی سێیه‌م

به‌ڕاستیی سه‌رۆکی هه‌رێمی کوردستان، سه‌لماندی که‌  ئاماده‌نییه‌ گوێ له‌سه‌دان توێژه‌ر و زمانزان و شاره‌زایانی زمانی کوردیی بگرێ، چاوی به‌رایی  نادات ئه‌و ده‌یان قه‌ڵایه‌ له‌ تێکستی کوردیی که‌ به‌ زمانی ستانده‌ردی کوردیی نووسراوه‌ و به‌ هه‌ڵه‌ پێی ده‌گوترێ سۆرانیی ببینێ، به‌ڵام زۆر به‌ په‌رۆرشه‌ بۆ جێبه‌جێکردنی ئه‌جێنداکانی خۆی و حیزب و بنه‌ماڵه‌که‌ی‌،

 که‌ خۆی له‌ په‌رته‌وازه‌کردنی یه‌کێتیی نه‌ته‌وه‌یی کورد و‌ خوێندن به‌ دوو پرۆگرامی جیاواز و رووکردن له‌ چه‌واشه‌کاریی سکریپتی لاتینیی و ئه‌و تراژیدیایه‌ی جه‌لاده‌ت به‌درخان به‌سه‌ر به‌شێک له‌ نووسینی کوردییدا هێنای به‌رجه‌سته‌ ده‌که‌نه‌وه‌ ، ئاماده‌یه‌ ته‌نیا گوێ له ‌یه‌ک تاکه‌ که‌س ، د.که‌نداڵ نه‌زان بگرێ.

حکومه‌تی هه‌رێم و سه‌رۆکایه‌تی هه‌رێم ساڵانه‌‌ خه‌ریکی دروستکردنی کۆنفراس و کۆبوونه‌وه‌ی زمانه‌وانیین بۆ هاوڕێ که‌نداڵ ، کۆمه‌ڵێ که‌بابفرۆشی زمانه‌وان و  ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ له‌ ئه‌وروپا خۆیان به‌تورک ده‌زانن و له‌ کوردستانیش ده‌بنه‌ خه‌مخۆری پارتیی، که‌  به‌هه‌موویان به ‌ئه‌ندازه‌ی یه‌ک نووسه‌ری دانسقه‌ی کوردستانی باشوور شاره‌زاییان له‌ زماندا نییه‌، که‌چیی کۆنفرانسی زمانیان! بۆ  سازده‌که‌ن و له‌سه‌ر حیسابی خه‌ڵکی کوردستان و ده‌رامه‌تی خه‌ڵک ده‌کرێ به‌قوڕگیاندا، گوایه‌ زمانی ستانده‌ردی کرمانجیی! چێده‌که‌ن. له‌کاتێکدا زمانی ستانده‌ردی کوردیی ده‌یان ساڵه‌ به‌وپه‌ڕی خه‌مڵیوییه‌وه‌ بووه‌ته‌ زمانی که‌ڵه‌گه‌تی کورد، زمانی باڵای  کورد، زمانی ده‌وڵه‌مه‌ندی کورد، زمانی زۆرینه‌ی ره‌های تێکستی کوردیی..... تاد. ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی ده‌کرێ به‌قوڕگی ئینستیوتی کوردیی له‌پاریس و سه‌رۆکه‌ ئه‌زه‌لیی و ئه‌به‌دییه‌که‌( د.که‌نداڵدا) یدا ، یه‌ک له‌سه‌دی ئه‌وه‌ بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ سه‌ر ‌زمانی  کوردیی ته‌رخانبکرایه‌، هه‌نووکه‌، له‌ ئاست مه‌سه‌له‌ی زماندا له‌ شوێنێکی تر ده‌بووین.

زمانی فه‌رمیی سه‌رۆکایه‌تی هه‌رێم و پارله‌مان و حکومه‌تی هه‌رێم، زمانی میدیای هه‌ردوو حیزبی ده‌سه‌ڵاتدار، ئه‌و زمانه‌یه‌ که‌ نزیکه‌ی سه‌ده‌یه‌که‌ ستانده‌رد و ئۆفیشه‌ڵ بووه‌ته‌وه‌‌،  که‌چیی به‌ هۆی هه‌ستی دایه‌لێکتچییه‌تیی و ئه‌وانه‌ی که ده‌یانه‌وێ به‌ رێگای شێوه‌ نووسینی لاتینییه‌وه‌ ‌ عه‌شقی ده‌ڤه‌رپه‌رستیان په‌ره‌ پێبده‌ن، ساڵ به‌ ساڵ ته‌گه‌ره‌ی زۆرتر ده‌خه‌نه‌ سه‌ر رێگه‌ی زمانی ستانده‌ردی کوردیی‌. لاتینییه‌که‌ی د.که‌نداڵ ‌ و نۆستاڵژیای  شوێنکه‌وتووانی ئه‌و و تێزه‌کانی ئه‌و به‌ کرمانجیی و خوێندن به‌کرمانجی سه‌روو، ساڵ به‌ساڵ ته‌گه‌ره‌ی زۆرتر ده‌خه‌نه‌ سه‌ر رێگه‌ی زمانی ستانده‌ردی کوردیی .  سه‌یره‌ سه‌رۆکی ئینستیتوته‌که‌ت له‌ پاریس له‌ ساڵی 1983 ه‌وه‌ هه‌ر سه‌رۆک بێ و تا وه‌ک یاسر عه‌ره‌فات و سه‌رکرده‌کانی کورد سروشت و ئاسمان نه‌یانباته‌وه‌، ده‌ستبه‌رداری کورسیی و پاره‌و سه‌رۆکایه‌تیی نابن.

 که‌چیی که‌سێکی وه‌ک د.که‌نداڵ ، هیچ ئومێد و خۆشحاڵییه‌کی  به‌رامبه‌ر ئه‌و زمانه‌ ستانده‌رده‌ی کوردستانی باشوور له‌دڵدا نه‌بێ، له‌بری ئه‌وه‌ی بست به‌ بست باڵای پێبکردایه‌، هه‌میشه‌ خه‌ریکی ئه‌وه‌یه‌ که‌ نابێ له‌بادیناندا خوێندن به‌ زمانی ستانده‌ردی کوردیی  بخوێنرێ.  هاوکات ئامانجی سه‌ره‌کیی ئه‌وه‌ بێ، هه‌میشه‌ له‌ گه‌شته‌ مه‌کوکییه‌کانی بۆ لای سه‌رۆکایه‌تی هه‌رێم و حکومه‌تی هه‌رێم، ئیشوکاری ده‌گه‌دان بێ له‌زمانی ستانده‌ردی کوردیی،  بنیاتنانی خوێندن به‌ لاتینیی و کرمانجیی له‌ده‌ڤه‌ری بادیناندا ئاواتی له‌مێژینه‌ی ناوچه‌په‌رستیی ئه‌و بێ. که‌سێک به‌م ئاسته‌ دژایه‌تیی سه‌رسه‌ختی زمانی ستانده‌ردی کوردیی بکات، ده‌بێ چ خێرێکی بۆ داهاتووی سیاسیی کورد و یه‌کزمانیی کورد هه‌بێ.

"جاشایه‌تیی و پاشایه‌تیی" دروشمێکی باوه‌ له‌کولتووری کوردییدا، له‌هه‌شتاکانی سه‌ده‌ی پێشوودا له‌ کوردستانی باشوور، خاوه‌نی سه‌دان هه‌زار جاشی تێروپڕ بووین، زۆرینه‌ی میلله‌تی کورد سه‌رزه‌نشتیان کردوونه‌ ، به‌ڵام با بۆ یه‌ک سات، ئه‌و پرسیاره‌ له‌خۆمان بکه‌ین، ئایا کورد( به‌شێوه‌یه‌کی گشتیی) بۆ ئه‌وه‌نده‌ نه‌فسی نزمه‌ بۆ پاره‌؟ ئه‌م پرسیاره‌، به‌دڵنیاییه‌وه‌ توێژینه‌وه‌ی زۆر قووڵی ده‌وێ له‌ بواری سۆسیۆکولتووریی و سۆسیۆسیاسیی و سۆسیۆلۆجی ته‌واوی جڤاکی کوردییدا، چه‌ندین  سۆسیۆلۆجیستی وه‌ک د.عه‌لی وه‌ردییمان ده‌وێت تا قه‌ڵه‌مێک له‌و  هه‌زاران گاڕانه‌ هه‌ڵبده‌ن، که‌ بیر و هۆشی کولتووریی نه‌ته‌وه‌ی کوردیان به‌نج کردووه‌. به‌هه‌رحاڵ لێره‌دا مه‌به‌ستمان ئاوێزانکردن و شیکردنه‌وه‌  نییه‌، به‌ڵکوو مه‌به‌ستمان ئه‌وه‌یه‌ که‌یسی جاشییه‌تیی به‌گشتیی ، له‌ گه‌ڵ پۆست و پاره ‌و داهات و ده‌سه‌ڵاتی سه‌رکرده‌کانی کورددا به‌راورد بکه‌ین.

لێره‌وه‌ ده‌کرێ ئه‌و چۆکدادان و داڕمانه‌ به‌ کۆمه‌ڵییه‌ی نووسه‌ران و ئه‌کادیمییه‌کانی کورد به‌رامبه‌ر به‌ پاره‌ و مۆنیکایه‌کی حیزبه‌کان، ره‌نگدانه‌وه‌یه‌ک بێت له‌و "جاشایه‌تیی و پاشایه‌تیی"ه‌. هه‌ر بۆیه‌ هه‌موو ئه‌و نووسه‌ره‌ ئاکارمێشانه‌، که به‌ یه‌ک ئاواز له‌سه‌ر زبڵ و گوڵ ده‌خوێنن و له‌ کوێش چه‌وریی و نازی ده‌سه‌ڵات هه‌بێت له‌وێدا ‌ زاریان کڵۆم ده‌ده‌ن، باش  ده‌زانن که‌ ئه‌و بڕیاره‌ی وه‌زه‌راتی په‌روه‌رده‌ و پارتیی بۆ رێگه‌دان به‌ خوێندنی بادینانیی، چه‌ند مه‌ترسییداره‌ له‌سه‌ر چاره‌نووسی زمانی کوردیی، ئه‌و هه‌موو ئه‌کادیمیی و نووسه‌رانه‌ی، که‌ له‌ مه‌جلیس و دیوه‌خانه‌کاندا ئاماده‌ن وه‌ک پاڵه‌وان له‌سه‌ر هه‌ڵه‌کردن له‌ هه‌ریه‌ک "کردار"، "ئاوه‌ڵناو"، "فرمان"، "پاشگر"،" رسته‌ی ته‌واو"، "وێرگوڵ"، "خاڵ" ... تاد، یان وه‌ک دیکۆرێک له‌ رۆژنامه‌ و گۆڤاره‌ حیزبییه‌کاندا ته‌نیا‌ چه‌مکه‌ باوه‌کانی رۆژگاری ئه‌مڕۆ دووباره‌ ده‌که‌نه‌وه‌، بێ ئه‌وه‌ی بوێرن ئه‌و چه‌مکانه‌ له‌سه‌ر ره‌فتاره‌ خێڵه‌کیی و پێکهاته‌ی گه‌نده‌ڵیی حیزبه‌کان پیاده‌ بکه‌ن؛‌  به‌و چه‌مکانه‌وه‌‌ گه‌نده‌ڵیی و خه‌مساردیی ئه‌و حیزبانه‌ به‌رامبه‌ر کێشه‌ی که‌رکوک، پرسی ئه‌نفال، ئه‌و هاوپه‌یمانییه‌ ئه‌خلاقییه‌ی حیزبه‌کوردییه‌کان له‌گه‌ڵ ئه‌مێریکا و ره‌فتاره‌کانی حکومه‌تی به‌غدا، تورکیا، ئێران و سووریا ده‌رهه‌ق به‌ مافه‌کانی نه‌ته‌وه‌ی کورد... تاد بخوێننه‌وه‌، ده‌یان وتاری بێفه‌ڕ بنووسن، که‌چیی خوا نه‌کات ته‌نانه‌ت، له‌سه‌ر ئه‌نفالکردنی لینگوا فرانکای کوردیی،  بشکۆکن.

له‌م گه‌نده‌ڵستانه‌ی کوردستاندا، که‌ گه‌نده‌ڵیی له‌ زمانی نه‌ته‌وه‌یه‌کیشدا هاته‌ سه‌ری، بۆ ده‌بێ ره‌وا بێ، سه‌رۆکی هه‌رێمی کوردستان و بنه‌ماڵه‌که‌ی خاوه‌نی چه‌ندین بیلیۆن[ هه‌زار میلیۆن] دۆلار بن، بۆ ده‌بێ ئاسایی بێ تاڵه‌بانیی و بنه‌ماڵه‌که‌ی, خاوه‌نی سه‌دان میلیۆن دۆلار بن. دیاره‌ ئه‌م پاره‌دارییه‌ی ئه‌م دوو بنه‌ماڵه‌یه‌ به‌مێژووی ‌ سێ-چوار ساڵ له‌مه‌وبه‌ره‌‌، ئێستا زۆر لۆردتر بوونه‌(Rubin,2008). به‌ڵام با به‌راورده‌که‌ لێره‌دا بکرێ، ئایا بۆ ده‌بێ هه‌ر لۆمه‌ی ئه‌و سه‌رۆک جاش، موسته‌شار ، ئامر سرییه ‌، جاشه‌ فه‌ل و خه‌فیفانه‌ بکرێ که‌ به‌پاره‌یه‌کی زۆر که‌م جاشایه‌تییان ده‌کرد. کورد زۆری ماوه‌ له‌ ئافاتی گه‌نده‌ڵیی بگات، ئه‌گینا ئه‌و گه‌نده‌ڵییه‌ی کوردستان، ئه‌و سامان پێکه‌وه‌نانه‌ی سه‌رکرده‌کانی کورد و بنه‌ماڵه‌کانیان، گه‌وره‌ترین تاوانه‌  به‌رامبه‌ر به‌  ئایینده‌ و ستراکتۆری سیاسیی ، کولتووریی و مۆراڵی  گه‌لی کورد ده‌کرێ.  کاتێ  تاڵه‌بانیی وه‌ک کوردێک بوو به‌ سه‌رۆکی عێراق، زۆرینه‌ی ره‌های کورد له‌هه‌موو دنیادا پێیان خۆش بوو، به‌ڵام ئه‌و ده‌ستکه‌وتانه‌ی تاڵه‌بانیی بۆ کورد باسیده‌کرد، پێده‌چێ هه‌ر بردنه‌ سه‌ره‌وه‌ی سامانه‌که‌ی بێت له‌ ده‌یان میلیۆن دۆلاره‌وه‌ بۆ سه‌دان میلیۆن دۆلار. بارزانیی و به‌رپرسیارانی حیزبه‌که‌ی له‌ راپه‌ریندا که‌ له‌ئێران گه‌ڕانه‌وه‌ ، هیچی ئه‌وتۆیان نه‌بوو، که‌چیی ئێستا بوونه‌ به‌ یه‌کێک له‌ بیلیۆنێره‌کانی دنیا.

که‌  کورد مادده‌ی 140ی پێ جێبه‌جێ نه‌کرا، دواخرا.  ده‌بووایه‌ سه‌رۆکی  عێراق و سه‌رۆکی هه‌رێم و سه‌رۆکی پارله‌مان و حکومه‌ت له‌ بێده‌سه‌ڵاتیی و شه‌رمه‌زارییدا له‌ ئه‌نجامی به‌جێنه‌هێنانی هه‌ڕه‌شه ‌و خۆسوورکردنه‌وه‌کانیانه‌وه‌، شه‌رافه‌تمه‌ندانه‌ وازیان له‌پۆسته‌کانیان بهێنایه‌. به‌ڵام ئایا ئاماده‌ن ده‌ست له‌و هه‌موو سامان و پرۆژه ‌و گه‌نده‌ڵییه‌ی که‌ خۆیان راسته‌وخۆ لێی به‌رپرسیارن، هه‌ڵبگرن؟ بێگومان نه‌ک که‌رکوک ، هه‌موو کوردستانیشیان له‌ده‌ست ده‌رکه‌ن، ئه‌وان تازه‌ بوونه‌ به‌بازرگان و بازرگانیش ئاماده‌یه‌ بۆ کوتاڵه‌که‌ی خۆی و بازاڕه‌که‌ی خۆی ، ‌ هه‌موو قوربانییه‌ک بدات، به‌س سه‌ری خۆی و چاره‌نووسی  پاره‌و سامانه‌که‌ی تێدا نه‌چێ.

ئایا به‌ڕاستیی سیاسه‌تمه‌دارێکی شکۆمه‌ند و شه‌ریف( به‌واتا سیاسیی و کولتووریی و دیپلۆماسییه‌که‌ی ) له‌ناو سیاسییه‌ ده‌ستڕۆیشتووه‌کانی کورددا ماوه‌،  ئه‌گه‌ر ماوه‌ له‌ دامێنی کام دیوه‌خانی ئه‌م دوو سه‌رکرده‌یه‌دا‌، دۆشی داداوه‌. کورد له‌هه‌موو شت زێتر پێویستی به‌سه‌رکرده‌ی لێهاتوو، شاره‌زا، دیپلۆماسیی، وریا، ئاوه‌زدار و راشناڵ هه‌یه‌، به‌ڵام هه‌موو ئه‌وانه‌ ئه‌گه‌ر مۆراڵی سیاسیی ، کولتووریی ،  دیپلۆماسیی، له‌سه‌روو هه‌مووشیانه‌وه دوور له‌ ‌گه‌نده‌ڵیی،‌  له‌گه‌ڵدا نه‌بێ توورێکی ته‌ڕ ناهێنێ. ئه‌و هه‌موو شکسته‌ی له‌ عێراقدا به‌سه‌ر کورددا هات، له‌دوای نه‌مانی به‌عسه‌وه‌، هه‌مووی له‌چاوی سه‌رکرده‌ برسیی و تێرنه‌خۆره‌کانی کورد ، سه‌رکرده‌ هه‌ژاره‌کانی دوێنی و میلیۆنێر و بیلێۆنێره‌کانی ئه‌مڕۆ ده‌ژمێردرێن.

ئه‌و هه‌موو مه‌رایی و پانکردنه‌وه‌یه‌ بۆ ئێران و تورکیاو وڵاتانی عه‌ره‌بیی و سوننه‌کان و شیعه‌کانی عێراق ناو لێ ده‌نێن دیپلۆماسییه‌ت، جه‌للادێکی وه‌ک سوڵتان هاشم، ده‌که‌ن به‌دۆستی کورد،به‌ئه‌ستێره‌ی سوپای دلێری عێراقی ده‌ناسێنن، داوای ئازادکردنی ده‌که‌ن ،ده‌ست ده‌خه‌نه‌ ناو ئه‌و یاسا و سیسته‌می دادوه‌رییه‌ی عێراقه‌وه‌ که‌ خۆیان دایانڕشتووه‌. هه‌موو ئه‌مانه‌ش به‌ سیاسه‌تی ژیرانه‌و دیپلۆماسییه‌تی سه‌قه‌تی کوردیی پێمان ده‌فرۆشنه‌وه‌،  ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی کوردستان ( له‌ هه‌نووکه‌دا ته‌نها کوردستانی باشوور ) به‌خه‌ونی شاعیران و فانته‌سییکردنی ئه‌دیبان له‌قه‌ڵه‌م‌ ده‌ده‌ن، که‌چیی پینه‌چییه‌کانی ده‌زگاکانی راگه‌یاندنی حیزبیی و نووسه‌ره‌ تووتییه‌کانی سه‌ربه‌ده‌سه‌ڵات هه‌موو ئه‌مانه‌یان بۆ پینه‌وپه‌ڕۆ ده‌که‌ن و ئه‌و  شانۆگه‌رییه‌ کۆمیدیی و تراژیدیایانه‌ش  به‌خه‌ڵک ده‌فرۆشنه‌وه‌ .

چه‌ندین ساڵه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی به‌تاڵ و بێناوه‌ڕۆک له‌ ده‌وڵه‌تی تورکیا ( ئه‌ندامی ناتۆ) ده‌که‌ین،  به‌هه‌ڕه‌شه‌ی سه‌رکرده‌کانمان بێ ده‌بابه‌ی تورکیامان به‌کاڵیی ده‌خوارد، ئاڵای عێراقمان له‌ پێ کرد ( که‌چیی ئێستا به‌ ماکیاژێک  دڵمان ئاو ده‌خواته‌وه‌) ،  چه‌ند ساڵێ بوو به‌ په‌که‌که‌مان ناگوت تێرۆریست، هه‌رچه‌ند بۆ چه‌ندین ساڵ له‌وه‌ پێشتر، لووته‌ شاخی کوردستانی باشوور نه‌ما به‌ قۆنته‌رات بۆ تورکیا کیۆماڵی نه‌که‌ین و پتر له‌سێ هه‌زار پ.م کوردمان بۆ تورکیای که‌مالیست به‌کوشتدا(Barzani,2003). که‌چیی  له‌ پڕێکدا باره‌گاکانی ئه‌و حیزبانه‌شمان داخست که‌ بۆن و به‌رامه‌ی په‌که‌که‌یان لێده‌هات و ئابڵۆقه‌مان خسته‌ سه‌ر قه‌ندیل . تا ئه‌تاتۆرک و ئه‌مێریکا و ئێران و وڵاتانی عه‌ره‌بیی حه‌ز بکه‌ن کۆمه‌کیی تورکیامان کرد. له‌هه‌مووی گاڵته‌جاڕییتر له‌سه‌رووبه‌ندی جێبه‌جێنه‌کردنی مادده‌ی سه‌دوچلی ره‌حمه‌تییدا بووین، ده‌بابه‌و فڕۆکه‌ی تورکیا فڕکان فڕکان و نه‌ڕه‌نه‌ڕیان بوو، سه‌رۆکه‌که‌ی ئێمه‌ به‌ بیانووی ددانیه‌شه‌وه‌ سێ دانه‌ هه‌فته‌ی ره‌به‌ق خۆی دزییه‌وه‌و خواش نه‌یده‌زانیی له‌کوێیه‌، جگه‌ له‌ زۆر نزیکه‌کانی خۆی و ئه‌و ده‌وڵه‌ت و که‌سانه‌ی ئه‌و سیناریۆیه‌یان سازکرد. له‌ناو ئه‌م هه‌موو ماڵوێرانیی و تراژیدیایانه‌دا، کۆمیدیای خوێندن به‌  بادینانیی به‌خشکه‌یی تێده‌په‌ڕیندرێ. ئه‌مه‌ رێکه‌وته‌ یان پلانێکی نه‌خشه‌ بۆ داڕیژراوه‌؟

کورد له‌ لۆبییکردنیشدا هه‌ر سه‌قه‌ته‌، چونکه‌ عه‌قڵییه‌تی سیاسیی کورد، عه‌قڵییه‌تی شاخ و دیوه‌خان و عه‌شیره‌تگه‌رییه‌، به‌مجۆره‌ ئه‌و دوو حیزبه‌ حوکمڕانه‌‌ هه‌وڵده‌ده‌ن به‌ رێگای به‌رتیلدان، مه‌راییکردن بۆ‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی ئه‌مێریکا و میواندارییکردنی ده‌سه‌ڵاتداره‌ سیاسیی و  ده‌زگا رۆشنبیرییه‌کانی رۆژئاواوه‌ دۆست بۆ خۆیان مه‌یسه‌ر بکه‌ن (Rubin,2008). بۆیه‌ زۆربه‌ی ئه‌و سیاسییه‌ رۆژئاواییانه‌ی پاڵپشتیی له‌ مه‌سه‌له‌ی کورد ده‌که‌ن، له‌لایه‌ن ژۆناڵیسته‌کانی رۆژئاواوه‌ ده‌رکه‌وتووه‌ که‌ کڕدراون، به‌ڵام چ کڕینێک به‌ دواکه‌وتووترین شێوازی کڕین و به‌رتیلکاریی و له‌گیرفانکردن. هه‌ر له‌ خشڵ و خه‌نجه‌ری زێڕینه‌وه‌ بگره‌ تا پاره‌ی کاش، هه‌مووی به‌ عه‌قڵییه‌تی شێخ و ده‌ره‌به‌گ و ئاغاکانی جاران دراوه‌ پێیان.  هه‌موو ئه‌و سه‌رکرده‌ کوردانه‌ی ئێمه‌، ئه‌و هه‌موو راوێژکاره‌ بلیمه‌تانه‌‌ی هه‌یانه‌‌ ئه‌وه‌نده‌ی راوێژکاره‌کانی عه‌للاویی شاره‌زاییان نه‌بوو، که‌ لۆبییکردن له‌ کوێ و چۆن ‌ ده‌کرێ،

ئایا کورد، به‌م هه‌موو گه‌نده‌ڵییه‌وه‌، که‌ تا دێت له‌ئاستی نێوده‌وڵه‌تییدا تاک ده‌که‌وینه‌وه‌و پشتیوانییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌کان له‌هه‌موو ئاسته‌کاندا که‌م ده‌بنه‌وه‌. به‌هۆی دزیی و گه‌نده‌ڵیی و بێ یاسایی و پێشێلکردنی مافی مرۆڤ و چێکردنی جه‌نگه‌ڵستانێک بۆ ئه‌و  ده‌سه‌ڵاتدارانه‌ی هه‌رگیز تێر ناخۆن، رۆژ به‌ڕۆژ ده‌موچاومان ره‌شتر ده‌بێ له‌ئاستی جیهانییدا، که‌رکوک خه‌ریکه‌ وه‌ک ئه‌نده‌لووسه‌که‌ی عه‌ره‌بی لێدێ و بۆچوونه‌که‌ی تاریق عه‌زیز له‌مێژوودا دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌.  ئایا ده‌کرێ ئومێد به‌سه‌رکرده‌کانی کورد ببه‌سترێ،  له‌ناو ئه‌م هه‌موو رووداوه‌ پڕمه‌ترسییانه‌دا،‌ زمانێکی ستانده‌ردی یه‌کگرتوو جێکه‌وت بکه‌ن؟ چۆن پشت به‌و سه‌رکردانه‌ ببه‌سترێ که‌ له‌ئاست مه‌سه‌له‌ چاره‌نووسسازه‌کاندا بڕیارده‌رن ( Decision makers  )!، که‌چیی ئیراده‌ی ناوچه‌یه‌کی بچووکی هه‌رێمی  کوردستان به‌سه‌ر هه‌موو هه‌رێمی کوردستاندا به‌خشکه‌یی ده‌سه‌پێنن. جێکه‌وتکردنی ئه‌م  بڕیاری خۆێندنه‌ به‌ دایه‌لێکتی بادینانیی و ره‌تکردنه‌وه‌ی زمانی ستانده‌ردی کوردیی، ئه‌و راستییه‌ زه‌قه‌ به‌ده‌ر ده‌خات، که‌ سه‌رۆکی هه‌رێمی کوردستان، نه‌ک ناتوانێ سه‌رۆکی پارتیی دیموکراتی کوردستانیش بێ ( ئه‌گه‌ر به‌یه‌ک چاو سه‌یری جیۆگرافیای کوردستانی باشوور نه‌کا ) به‌ڵکوو ده‌یسه‌لمێنێ، ناتوانێ ته‌جاوزی ئه‌و عه‌قڵییه‌ته‌ عه‌شیره‌تیی و ناوچه‌گه‌رییه‌ بکات‌ که‌  تاکتیتیکه‌کان ، ئه‌جێنداکان ،ستراتیژه‌کان و ئایدۆلۆژیاکانی  دیوی ناوی ناوه‌وه‌ی ده‌ریده‌خه‌ن‌.

هاوکات ئه‌وه‌ی حکومه‌تی هه‌رێمیش به‌ چه‌ندین میلیۆن دۆلار ده‌یکات به‌ قوڕگی یه‌کێک له‌ فاشیلترین ئینستیتیوته‌کانی کورد ( ئینستیتیوتی کوردیی له‌پاریس ) و  سه‌رۆکه‌که‌یدا، که‌ هه‌ژارترین ژۆرناڵی به‌ناو زمانه‌وانیی، "کورمانجیی-  Kurmanji" ده‌رده‌که‌ن، جگه‌ له‌ کۆمه‌ڵی پێوه‌ندیی گوماناویی و پرۆژه‌ی ره‌ده‌ڵ و به‌ده‌ڵ له‌نێوان بارزانیی و که‌نداڵدا زێتر هیچ شتێکی تر نییه‌. ئه‌گینا د.که‌نداڵ نه‌زان چ پێوه‌ندییه‌کی به‌ کوردییه‌وه‌ هه‌یه؟‌، ئه‌وێک که‌ کوردیی نه‌زانێ، چۆن ده‌توانێ به‌کۆمه‌ڵێ موریدی کوردیی نه‌زانه‌وه‌ قسه‌ له‌سه‌ر زمانی ستانده‌ردی کوردیی بکات، جگه‌ له‌ بارزانیی، کێ ئه‌و مافه‌ی پێده‌دات؟ که‌ دیاره‌ لای که‌نداڵ زمانی ستانده‌ردی کوردیی، زاراوه‌ی کرمانجییه‌ و گۆڤاره‌که‌یشی ناو ناوه‌ "کورمانجیی" له‌بری کوردیی.

ئه‌وه‌نده‌ی ده‌یده‌ن به‌ که‌سانی وه‌ک که‌نداڵ نه‌زان و ژۆناڵه‌ سه‌رله‌به‌ر کڵۆڵه‌که‌ی که‌ جگه‌ له نووسینی بێ به‌ها، یه‌ک توێژینه‌وه‌ی ئه‌کادیمیی و زانستیی تێدا نییه‌، جگه‌ له‌ غه‌زه‌لکردن له‌ گه‌ڵ مۆتیڤی لاتینیزم و بتپه‌رستیی و کردنی جه‌لاده‌ت به‌درخان به‌ خدری زینده‌، لۆژیکی زانستی زمانی تێدانییه‌، ته‌نانه‌ت له‌به‌ر ده‌سته‌پاچه‌بوونی به‌رامبه‌ر فێربوونی زمانی ستانده‌ردی کوردیی‌ و بێزهاتنه‌وه‌ له‌ بناغه‌ی ئه‌و لینگوا فرانکایه‌، ناوه‌که‌یشیان به‌‌ کورمانجیی داناوه‌. به‌ڵی ئه‌گه‌ر یه‌ک له‌سه‌دی ئه‌وه‌یان بدایه‌ به‌ پرۆژه‌ی زیندوو که‌  که‌سانی پسپۆر و شاره‌زای بێلایه‌ن و سه‌ربه‌خۆ، له‌سه‌ر دۆزی ئه‌نفال و جینۆساید کاریان بکردایه‌، به‌رهه‌می باشتری بۆ کورد نابوو. ئایا ژۆرناڵی کورمانجیی چیی بۆ کورد و دۆزی کورد و زمانی کوردیی کردووه‌؟ جگه‌ له‌ دووبه‌ره‌کیی و رق چاندن و خێسه‌کردن له‌زمانی ستانده‌ردی کوردیی ( ئه‌وه‌ی  دۆنه‌رچییه‌کانی ئینستیتوتی پاریس، به‌سۆرانیی ناوزه‌دی ده‌که‌ن).

ده‌ستگرتن به‌زاراوه‌یه‌کی تره‌وه‌ له‌پاڵ زمانی ستانده‌ردی کوردییدا، جگه‌ له‌وه‌ی چۆن سه‌رکرده‌کان له‌هه‌موو کۆده‌ سیاسییه‌کاندا کڵاو ده‌خرێته‌ سه‌ریان، له‌ ئاست زانستی زمان و رۆڵ و فه‌نکشنی زمانیشدا، هه‌ر به‌ کڵاوی عه‌شیره‌ت و خێڵ و ناوچه‌وه،‌ ورده‌کارییه‌کان ده‌پێون. زاراوه‌ی کرمانجیی یان بادینانیی هیچ پێویستی به‌لاواندنه‌وه‌و دڵنه‌واییکردن نییه‌، هه‌رچه‌نده‌ زاراوه‌یه‌که نزیکه‌ی‌ نیوه‌ی کورد پێی ده‌ئاخفێ( سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی‌ هیچ ئامارێکی دروست نییه‌ که‌ کرمانجیی له‌ زاراوه‌کانی تر زۆرتر بن) به‌ڵام تازه‌ ناتوانێ فریای هێجه‌مۆنی لینگوا فرانکای کوردیی ( زمانی ستانده‌ردی کوردیی-  که‌ بناغه‌که‌ی به‌ سۆرانیی داڕێژراوه‌ ) بکه‌وێ.  به‌ڕاستیی نه‌زانییه‌کی کوشنده‌یه‌، قوربانیی به‌زمانی ستانده‌رد بده‌ی بۆ راگرتنی چه‌ند که‌سایه‌تییه‌کی کرمانجیی لێره‌و له‌وێ، خوێندن له‌بادیناندا بکرێته‌وه‌ به‌ کرمانجیی، ئه‌مه‌ که‌رتوپه‌رتکردنی کوردستانی باشووره‌، ئه‌مه‌ باکگراوندی پێوه‌ندییه‌کانی هۆزو خێڵه‌ وناتوانێ ئه‌وه‌ بپه‌ژرێنێ که‌ کوردستانی باشوور، ده‌بێ یه‌ک زمانی ستانده‌ردو ئۆفیشه‌ڵی هه‌بێ، که‌ هه‌ر ئێستا له‌ هه‌ولێر و که‌رکوک و سلێمانیی و هه‌موو ناوچه‌کانیان بێ هیچ که‌موکوڕییه‌کی ئه‌وتۆ ، له‌هه‌موو بوارێکدا به‌وپه‌ڕی جوانییه‌وه‌ فه‌نکشن ده‌کات.

به‌شی(4)

زمان به‌شێکه‌ له‌ ئایدێنتیتی نیشتمانیی:

زمان، ئایدێنتیی هه‌ر تاک و گرووپ و کۆمیونیتی و نه‌ته‌وه‌و وڵاتێکه‌ که‌ کارێکته‌ره‌کان و بوونی خۆی له‌ که‌سان و کۆڕوکۆمه‌ڵه‌کانی تر جیا ده‌کاته‌وه‌، زمان ستراکتۆری کۆمه‌ڵایه‌تیی ده‌بێ بۆ نه‌ته‌وه‌یه‌ک که‌ به‌شوێن سه‌ربه‌خۆیی و خۆناساندندا له‌نێو هاوکێشه‌ سیاسیی و کولتوورییه‌ ئاڵۆزه‌کاندا بگه‌ڕێ ( Norton,1995  ). زمانی گه‌ل و نه‌ته‌وه‌، زمانی باڵا و ستانده‌رد نابێ بکرێ به‌قوربانی ئایدۆلۆژیای خێڵ و تیره‌و ناوچه‌. کورد ئایدێنتیی زمانی له‌ زمانی ستانده‌ردا ده‌بینێته‌وه‌ نه‌ک له‌ زاراوه‌کاندا.

ئه‌و زمانه‌ ستانده‌رده‌ی له‌کوردستانی باشوور و کوردستانی رۆژهه‌ڵات به‌ته‌واویی ره‌گوڕیشه‌ی داکوتاوه‌و له‌سه‌ر   کێوێک تێکستی کوردیی راکشاوه‌، زمانی فه‌رمیی Official language  ، زمانی ئه‌ده‌بیی literary language  و زمانی ستانده‌ردی کوردییه‌، یان وه‌ک Heinz Kloss ی زمانه‌وان و ئه‌نسرۆپۆلۆجیستی ئاڵمانیی   ده‌ڵێ، زمانی ستانده‌ردو خاوه‌ن قورسایی ، زمانی گه‌شه‌کردووه‌ (ausbau language–Ausbausprache) ( Kloss,1976). گومانی تێدانییه‌ ئه‌و زمانی نووسینه‌ی کورد پێی ده‌نووسێ  تاکه‌ زمانی گه‌شه‌کردووی کوردییه‌.

وڵاتی چین، له‌ چه‌ندین میرنشینی شه‌ڕانیی و به‌خوێنی یه‌کتر تینوو پێک هاتووه‌، به‌ڵام زمانی مانده‌رین Mandarin  که‌ تا  هه‌نووکه‌ش زۆرترین مرۆڤ له‌جیهاندا قسه‌ی پێده‌که‌ن، به‌ توانای ئه‌ده‌بیی و لێوه‌شاوه‌یی خۆی له‌بواره‌کانی ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تییدا گه‌شه‌ی کرد، به‌ڵام سه‌ره‌نجام به‌ بڕیارێکی سیاسیی کرا به‌ زمانی ستانده‌ردی هه‌موو چین. هه‌نووکه‌ یه‌کێکه‌ له‌ شه‌ش زمانه‌ فه‌رمییه‌که‌ی UN. له‌ ساڵی 1997 ه‌وه‌ که‌ هۆنگ کۆنگ گه‌ڕایه‌وه‌ سه‌ر چین، کۆمه‌ڵێ سه‌رمایه‌دار هه‌ڵهاتن بۆ وڵاتانی رۆژئاوا، به‌ڵام نه‌ک زوو گه‌ڕانه‌وه‌، به‌ڵکوو زۆربه‌ی سه‌رمایه‌ی دنیاش روو له‌ چین ده‌کات. هۆنگ کۆنگییه‌کان، ئۆتۆماتیکیی له‌پاڵ زمانه‌که‌ی خۆیشیاندا ( کانته‌‌نیز – Cantonese )، ئێستا به‌فه‌رمیی مانده‌رین ده‌خوێنن و به‌شانازیشه‌وه‌ خۆیان به‌ خه‌ڵکی چین ده‌زانن و خۆبه‌خۆ بووه‌ به‌ لینگوا فرانکای  ته‌واوی چین به‌ هۆنگ کۆنگیشه‌وه‌. بۆچیی ده‌بێ رۆشنبیرانی بادینان، شانازیی نه‌که‌ن به‌وه‌ی که‌ له‌هه‌رێمی کوردستاندا له‌گه‌ڵ سێ شاره‌که‌ی تردا لینگوا فرانکایه‌کی هاوبه‌شیان بۆ نووسین ( ته‌نها بۆ نووسین) هه‌بێ؟

زمانی ستانده‌ردی نووسینی کوردیی که‌ به‌م قۆناغه‌ی ئێره‌ گه‌یشتووه‌، ناکرێ مامه‌ڵه‌ی پێوه‌ بکرێ و وه‌ک دانه‌وه‌ی چاکه‌ ( Reciprocation ) به‌رامبه‌ر هه‌ندێ خه‌ڵکی هاوشێوه‌ی هاشم عه‌قراویی کۆنه‌ جاش و به‌عسیی و هه‌ندێ چه‌وره‌ی کوردستان و هه‌نده‌ران که‌ له‌ده‌سه‌ڵات و حکومه‌تی هه‌رێم، به‌هره‌مه‌ند بوونه ‌و لێی له‌وه‌ڕاون، له‌به‌رچاو بگیردرێ. ئه‌م هه‌نگاوه‌ی خوێندن(  pedagogy ) به‌ زاراوه‌یه‌کی به‌کارنه‌هاتوو، گۆشه‌گیر و دابڕاو له‌بری زمانی ستانده‌رد و باڵا و که‌ڵه‌گه‌تی کوردیی، کارێکه‌ پێچه‌وانه‌ی هه‌موو بیردۆزه‌ زمانه‌وانیی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی سۆسیۆزمانه‌وانه‌کانه(Thompson 1984: 100; Hewitt 1986:200-201;Cameron 1990:81;Bernstein 1996:14…etc). ئه‌مه‌ سه‌پاندنی ئایدۆلۆژیایه‌ به‌سه‌ر لۆژیکی زمان، ئایدێنتیتی نیشتمانیی، مێژووی تێکستی کوردیی و ئیراده‌ی زۆرینه‌ی گه‌لی کورد له‌کوردستانی باشووردا. ئه‌مه‌ ده‌ستدرێژییه‌کی ئه‌وه‌نده‌ کوێرانه‌ و ئایدۆلۆژیایانه‌یه‌، له‌ بڕیاره‌که‌ی جه‌لاده‌تی به‌درخان مه‌ترسییدارتره‌ که‌ به‌که‌ڵه‌گایی و تاکڕۆیی، سکریپتی  نووسینی به‌شێک له‌  کرمانجیی، بۆ لاتینیی گۆڕیی.

له‌ رێی پرۆگرامی خوێندنه‌وه‌‌‌یه‌، ئایدێنتیتی مه‌وداکانی خۆی داده‌کوتێ و ره‌نگوڕووی له‌ مێشکی منداڵاندا ده‌رده‌که‌وێ. زمانیش یه‌کێکه‌ له‌هه‌ره‌ کارێکته‌ره‌ سه‌ره‌کییه‌کانی جڤاک که‌ ئایدێنتیتی تێدا ده‌ڕوێ. له‌رێی خوێندنه‌وه‌‌،‌‌ لاوان و گه‌نجان سیمبوڵی ئه‌و ئایدێنتیتییه‌ بۆ بواره‌کانی تری ژیان ده‌گوازنه‌وه‌ (Bernstein,  1996  ) . ئه‌گه‌ر لاوان و گه‌نجانی بادینان ئه‌و ئایدێنتیتیه‌ به‌ ستایڵێکی تر وه‌ربگرن، به‌دڵنیاییه‌وه‌ سبه‌ی له‌کوردبوونی خۆیشیان گومان دروست ده‌که‌ن و ئه‌وه‌نده‌ی خۆیان به‌کرمانجیی ده‌زانن خۆیان به‌ کورد نازانن. مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ رابه‌ری روحیی ئه‌م بزوتنه‌وه‌ی لاتینیی و کرمانجییه‌ ( د. که‌نداڵ نه‌زان)، ئه‌وه‌نده‌ی "کورمانجیی" بۆ مه‌به‌سته‌، کورد و ئایدێنتیتی نیشتمانیی بۆ مه‌به‌ست نییه‌.

ئه‌گه‌ر بڕیاره‌ زمان به‌ ئایدۆلۆژیا بارگاویی نه‌کرێ، ئه‌گه‌ر بڕیاره‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی له‌مپه‌ر نه‌خاته‌ سه‌ر رێڕه‌وی گه‌شه‌ی سروشتی زمانی ستانده‌ردی کوردیی، ئه‌م پرۆسێسه‌ ئایدۆلۆژییه‌ بۆچیی ده‌کات؟ ئه‌م خۆتێهه‌ڵقورتاندنه‌ ژێر به‌ژێر و ئاشکرایه‌ی ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی  کارێکه‌ تا سه‌ر ئێسقان ئایدۆلۆژییانه‌یه‌، تا سه‌ر مۆخی کوردایه‌تییه‌که‌ی که‌ بانگه‌شه‌ی ده‌که‌ن، دژی داهاتووی سیاسیی کورده‌. ئه‌م بڕیاری خوێندنه‌ به‌ بادینانیی بڕیارێکه‌ مۆتیڤێکی ته‌واو  ئایدۆلۆژییه‌و خۆجیاکردنه‌وه‌یه‌کی مه‌به‌ستداره ‌و سه‌پاندنی بیرێکی تۆتالیتارییانه‌ که‌ هیچ پێوه‌ندییه‌ک و شاره‌زاییه‌کی به‌ زمانی نه‌ته‌وه‌یی و ئه‌جێندای نیشتمانیی و ئایدێنتیتی نیشتمانییه‌وه‌ نییه‌( Thompson, 1984 ).

هیچ زانستێک به‌ئه‌ندازه‌ی زانستی زمان پانوپۆڕ نییه‌، هه‌موو لق و پۆپی زانسته‌کانی تری تێدا به‌کار ده‌هێنرێ. کاره‌ساتی راسته‌قینه‌ ئه‌وه‌یه‌، رێگه‌ بدرێ به‌چه‌ند که‌سانیك که‌ کوشته‌ی نۆستاڵژیای بادینانیی و کرمانجیین و چاویان لینگوا فرانکای ستانده‌ردی کوردیی نه‌بینێ. ئه‌م نووسینه‌ به ورده‌کاریی و ‌قووڵیی و ئاگاییه‌کی زۆره‌وه‌ له‌و بڕوایه‌دایه‌، ئه‌وه‌ی هه‌نووکه‌ زمانی فه‌رمیی، سیاسیی، کولتووریی، کۆمه‌ڵایه‌تیی، یاسایی، زانستیی، فه‌لسه‌فیی........ کوردییه‌‌، زمانی ستانده‌ردی خۆڕسك و پێگه‌ییوی کوردییه‌. سه‌رجه‌م زاراوه‌کانی تری زمانی کوردیی ، سه‌بستانده‌ردن(   Substandard).  به‌واتایه‌کی تر ته‌نها زمانی هه‌نووکه‌ی نووسینی کوردیی‌، تایبه‌تمه‌ندییه‌ زمانه‌وانییه‌کانی تێدا به‌رجه‌سته‌ بووه‌ته‌وه‌و سه‌رله‌به‌ری زاراوه‌کانی تر ( به‌  زاراوه‌ی سۆرانییشه‌وه‌)  له‌رووی زمانه‌وانییه‌وه‌ ، زاراوه‌گه‌لێکی دابڕاو، به‌کارنه‌هاتوو، خراپ، ناته‌واو، ناپه‌سه‌ند، ناقۆڵا و سه‌روگوێلاک شکاون. هه‌رگیزاو هه‌رگیز ناتوانن ببن به‌بناغه‌ی زمانی ستانده‌ردی کوردیی و به‌گژ ئه‌م زمانه‌ ستانده‌رده‌ی ئێستادا ( که‌ ته‌نها بناغه‌که‌ی سۆرانییه‌) بچنه‌وه‌.

 پرسیاری سه‌ره‌کیی ئه‌وه‌یه‌، ئێمه‌ رووبارێکی گه‌وره‌مان هه‌یه‌، ناوی لینگوا فرانکای کوردییه‌، راسته‌ رێڕه‌وه‌که‌ی ،جیۆگرافیاکه‌ی، باڵاده‌ستییه‌که‌ی له‌و ناوچانه‌دایه‌ که‌ به‌هه‌ڵه‌ پێیان ده‌گوترێ ناوچه‌کانی سۆران، بۆچیی هه‌موو ئه‌و جۆگه‌له‌ سه‌بزمان و سه‌بدایه‌لێکتانه‌ی تر ناڕژێنرێنه‌‌ ناو ئه‌م رووباره‌وه‌؟ بۆچیی رۆژ به‌ڕۆژ شه‌له‌گه‌ و به‌ربه‌ستی زێتر بۆ ئه‌و جۆگه‌لانه‌ دروست ده‌که‌ن که‌ نه‌یه‌نه‌وه‌ ناو رووباری لینگوا فرانکای کوردییه‌وه‌؟ وه‌ڵامه‌که‌ زۆر رۆشنه‌، بناغه‌ی زمانی کوردیی ستانده‌رد ، ئۆنتۆڵه‌جی (زانستی بوون- ontology  ) ی ئه‌م زمانه ‌له‌سه‌روو سه‌د ساڵه‌وه‌ دانراوه‌، تازه‌ هیچ هێزێک ناتوانێ هه‌ره‌سی پێبێنێ، ته‌نها ده‌توانێ گشتگیری بکات و له‌رووی سیاسییه‌وه‌ به‌فه‌رمیی ددانی پێدابنێ ( to be recognised  ). ئه‌وه‌ خۆکوژییه‌کی سیاسیی و ئایدۆلۆژییه‌ تازه‌ به‌تازه‌ له‌کوردستانی باشووردا دڵی ئه‌م عه‌شیره‌ت و ئه‌و ده‌ڤه‌رو ئه‌م گاڕان  و ئه‌و هۆزی نووسه‌رو ئه‌کادیمسته‌ دایه‌لێکتپه‌رستانه، به‌ مینۆی (خوێندن به‌ بادینانیی) ‌ و چاکه‌ی سیاسیی  بدرێته‌وه‌.

کورد چه‌ند نه‌ته‌وه‌یه‌ک  نییه‌، کورد یه‌ک نه‌ته‌وه‌و یه‌ک خاک و یه‌ک کولتووری هه‌یه‌ به‌که‌مێک جیاوازیی به‌شه‌ جیۆگرافییه‌کانییه‌وه‌. ئه‌گه‌ر بڕیاره‌ دوو نه‌ته‌وه‌ یان چه‌ند نه‌ته‌وه‌یه‌کی جیاواز بین، ئه‌وه‌ باسێکی تره‌، به‌ڵام له‌ ئێستای کوردستاندا به‌تایبه‌ت کوردستانی باشوور( نه‌ک باشووری کوردستان) کورد پێویستی به‌وه‌ نییه‌ چه‌ند زمانێک یان چه‌ند دایه‌لێکتێک بخوێنێ . کورد پێویستی به‌ چه‌ندزمانیی( Multilanguage  ) نییه‌ ، به‌ڵکوو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ پێویستی به‌ یه‌ک زمانی گشتگیر و ستانده‌رد هه‌یه‌ له‌سه‌رتاسه‌ری جیۆگرافیای سیاسیی کوردستانی باشووردا. ئه‌مه‌ هیچ حیکمه‌ت و کاریزماییه‌کی ناوێ، ته‌نها سه‌رکرده‌یه‌کی سیاسیی ئازا وبوێرو نیشتمانیی ده‌وێ، نیشتمانیی به‌و واتایه‌ی ته‌واوی رایه‌ڵ و ته‌ون و ئه‌فسانه‌کانی عه‌شیره‌تگه‌ریی و به‌ره‌بابیی و ناوچه‌گه‌ریی و حیزبگه‌رایی و ئایدۆلۆژیگه‌رایی تێپه‌ڕاندبێ، به‌ مۆراڵی سه‌رکرده‌یه‌کی سیاسیی نیشتمانییه‌وه‌ بۆ ئه‌جێنداکانی دوورمه‌ودای کورد و خه‌ونی سیاسیی کورد بڕوانێ.

ئه‌م مێنتاڵیتییه‌ دژ به‌ ستانده‌ردبوونه‌ی زمانی کوردیی، به‌ شێوه‌یه‌کی ئه‌وه‌نده‌ خه‌ستوخۆڵ به‌ ره‌گوریشه‌ی زۆر له‌نووسه‌ران و رۆشنبیرانی بادینان و هه‌ندێ کرمانجییدا شۆڕبووه‌ته‌وه‌، ئه‌وه‌نده‌ی دژایه‌تی لینگوا فرانکای هه‌نووکه‌ی کوردیی ده‌که‌ن، ئه‌وه‌نده‌ دژایه‌تی زمانی عه‌ره‌بیی، فارسیی و تورکیی ناکه‌ن که‌ هه‌رسێکیان سێ زمانی نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ست و داگیرکاری کوردستانن. ئه‌و لاتینپه‌رستانه‌ بۆیان گریگ نییه‌ که‌ زۆرینه‌ی کوردانی باکوور، له‌ بری زمانی کوردیی زمانی تورکی به‌ زمانی خۆیان ده‌زانن، که‌چیی له‌ باشوور ده‌یانه‌وێ له‌ رێگای پارتییه‌وه‌ بادینانیی بخوێنرێت و زمانی کوردییی له‌ت و په‌ت بکه‌ن. ئه‌مه‌ هۆکاری مێژوویی و سیاسیی له‌پشته‌وه‌یه‌ و هیچ پێوه‌ندییه‌کی به‌ جیاوازیی کولتووریی و زمانه‌وانییه‌وه‌ نییه‌. سه‌رۆکایه‌تی هه‌رێم  و شه‌خسی بارزانییش له‌م دڕدۆنگیی و بوغزکردنه‌ به‌رامبه‌ر به‌زمانی کوردیی به‌رپرسیارن.

 کار به‌ڕاده‌یه‌ک گه‌یشتووه‌ له‌ نکۆڵییکردن ده‌رچووه‌، به‌شوێنێک گه‌یشتووه‌ به‌ تێرمۆنۆڵۆجی زمانناسه‌کان پێی ده‌گوترێ حاشالێکردنی "ستانده‌رد" ( ‌Negation Standard)، ئه‌م حاشالێکردنه‌ به‌ تێڕوانینی Anderwald  له‌ئه‌نجامی هه‌ستنه‌کردن به‌ گرنگیی و به‌های سیاسیی زمانی ستانده‌رده‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێ و هه‌میشه‌ چاوی له‌وه‌یه‌ چۆن زاراوه‌ کۆرپه‌له‌که‌ی خۆی بپارێزێ و به‌گژ زمانی ستانده‌ردا بچێته‌وه‌، چاوی له‌وه‌یه‌ خۆی عه‌نته‌ر بێت و خۆی هه‌مه‌کاره‌ بێت( Anderwald,2002 ).   ئه‌م هه‌مه‌کاره‌یی و خۆبه‌زلزانین و خۆبه‌عه‌نته‌رزانینه‌، به‌ته‌واویی له ئه‌جێنداو ‌هه‌ڵسوکه‌وته‌کانی  ئه‌و مه‌حشه‌ره‌ له‌ پیتزافرۆش و که‌بابفرۆشه‌ زمانزانه‌کانی هه‌نده‌ران و پیاوه‌کانی ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی کورد و حکومه‌تی هه‌رێمدا، چ له‌دژایه‌تییکردنی جێکه‌وتکردنی زمانی کوردیی و چ له‌ ده‌ستپێوه‌گرتن به‌ زاراوه‌یه‌کی لۆکاڵیی له‌چاو زمانی ستانده‌ردی کوردییدا، ره‌نگی داوه‌ته‌وه.  له‌وه‌ش زێتر، به‌شێک له‌و دژایه‌ییکردنه‌ی ئه‌و لاتینییی و دایه‌لێکتپه‌رستانه‌، درێژه‌دانێکه‌ به‌و سیاسه‌ته‌ داڕێژراوه‌ی رژێمی که‌مالیستی تورکیی، که‌ له‌ سڕینه‌وه‌ی ئایدینتیتێی کوردیی و رق له‌ زمانی کوردیی به‌رجه‌سته‌ ده‌بێته‌وه‌.

 

زمانی ستانده‌ردی کوردیی له‌ نێوان گه‌نده‌ڵیی ده‌سه‌ڵات و زاراوه‌په‌رستییدا

نووسینی: کامیار سابیر  و هه‌ندرێن

به‌شی چواره‌م

زمانی هه‌نووکه‌ی کوردیی، زمانێکی کۆلێکتیڤ و سه‌قامگیرو پانوپۆڕه‌، ته‌نها  له‌رێی زاراوه‌کانی تره‌وه‌ ده‌وڵه‌مه‌ندکردنی ده‌وێ ، بڕینه‌وه‌ی دره‌ختی ئه‌م زمانه‌ ستانده‌رده‌و روواندنی نه‌مامێکی تر به‌ زاراوه‌یه‌کی تر، نه‌ک هه‌ر شتێکی بێمانایه‌، به‌ڵکوو شێتیی و نه‌زانییه‌کی ئه‌وه‌نده‌ کوشنده‌یه‌،  هه‌موو شتێکی کورد ده‌خاته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌، ته‌نانه‌ت ئایدێنتیی کورد و بوونی نه‌ته‌وه‌ی کوردیش  ده‌خاته‌ ژێر پرسیاری یه‌کجار قووڵه‌وه‌.

 ئه‌وانه‌ی ده‌یانه‌وێ له‌ناو شکارته‌ی ئه‌و په‌ڵه‌گه‌نمه‌ جوانه‌ی به‌زمانی کوردیی ستانده‌رد ناوی ده‌رکردووه‌و بوونی خۆی سه‌لماندووه‌، زیوان بچێنن و ئاسمانی لێبگرن ( لای ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی کورده‌وه‌) بۆ ئه‌وه‌ی بارانی لێ ببڕێ، نه‌ک هه‌ر خه‌یاڵپڵاون، به‌ڵکوو خزمه‌تێکی زۆریش به‌ئه‌جێنداکانی که‌مالیزم ده‌که‌ن، له‌وه‌ی کورد توانای ئه‌وه‌ی نییه‌ یه‌ک زمانی ستانده‌ردی نووسینی هه‌بێت.

 

هاوکات ئه‌وانه‌ی ده‌یانه‌وێ به‌ نه‌زانیی خۆیان خه‌ڵکیش نه‌زان بکه‌ن، گوایه‌ بوونی دوو یان چه‌ند زمانێک گرفت نییه‌، ده‌بێ ئه‌و راستییه‌یان تێبگه‌یه‌نرێ، هیچ نه‌ته‌وه‌یه‌ک ( به‌بناغه‌ی ئێسنیکیی و نیشتمانیی ) نه‌ک ( به‌بناغه‌ی هاوڵاتییبوون و هاوده‌وڵه‌تیی وه‌ک به‌لجیکا و کانه‌دا...تاد،  جگه‌ له‌وه‌ی ئه‌وانه‌ زمانی سه‌ربه‌خۆن نه‌ک زاراوه‌ بن ) له‌م دنیایه‌دا دوو جۆره‌ زمانی  نووسین به‌کار ناهێنێ و ته‌نها و ته‌نها یه‌ک زمانی نووسینیان هه‌یه‌. کورد چ وه‌ک گه‌ل ، چ وه‌ک ئه‌وه‌ی له‌ قۆناغی چێکردنی نه‌ته‌وه‌- ده‌وڵه‌تدایه‌، یان له‌ پری ئه‌م قۆناغه‌دایه‌، پێویستییه‌کی زۆر مێژووییه‌ که‌ یه‌ک زمانی ستانده‌ردی نووسینی هه‌بێ، به‌رده‌وامیش ده‌وڵه‌مه‌ند بکرێ. ئه‌م زمانه‌ ستانده‌رده‌ له‌سه‌روو سه‌د ساڵی ره‌به‌قه‌وه‌ زۆرینه‌ی ره‌های تێکستی کوردیی پێده‌نووسرێته‌وه‌، ئایا تاوان نییه‌، جارێکی تر دوای ئه‌و مێنتاڵێتییه‌ هه‌رزه‌کارانه‌یه‌ی هه‌ندێ ئیدیۆلێکت idiolect ی نه‌ته‌وه‌په‌رستی تا سه‌ر ئێسقان شۆڤینیست و نه‌ژادپه‌رستی کوردیی بکه‌وین و پاچ و خاکه‌ناز هه‌ڵگرین بۆ چێکردنی زمانێکی تر! ئه‌مه‌ خۆتڕاندنه‌، ئه‌مه‌ خۆکوشتنه‌و پێویسته‌ عه‌قڵ بکرێته‌وه‌ به‌ گیانی ئه‌و که‌س و لایه‌نانه‌ی ئه‌م وڕێنه‌ منداڵانه‌یه‌‌ ده‌که‌ن.

 

که‌س نه‌یگوتووه‌ زاراوه‌ی کرمانجیی یان هه‌ر زاراوه‌یه‌کی تر قه‌ده‌غه‌ بکرێ، به‌ڵام زۆرینه‌ی هه‌وڵه‌کان بۆ ناساندن و گشتیگیردنی زمانی ستانده‌رد له‌سه‌ر ئه‌وه‌ جه‌خت ده‌که‌نه‌ که‌ زمانی په‌روه‌رده‌، فێرکردن ، داموده‌زگا حکومیی و فه‌رمییه‌کانی ده‌وڵه‌وت ده‌بێ یه‌ک زمانی ستانده‌ردی  نووسین بێت. له‌ده‌ره‌وه‌ی ئه‌م چوارچێوانه‌، با ره‌شبه‌ڵه‌کی زاراوه‌ کوردییه‌کان بێت و چیان پێخۆشه‌ ئه‌وه‌ بکه‌ن.

گه‌لی کورد و بزوتنه‌وه‌ی سیاسیی و کولتووریی و کۆمه‌ڵایه‌تیی ئه‌م گه‌له‌، ده‌یان ساڵه‌ درێژه‌ی هه‌یه‌، له‌ قۆناغی پری-کۆڵۆنیالیزمه‌وه‌ تا پۆست-کۆڵۆنیالیزم ، له‌ سه‌رده‌می داڕشتنه‌وه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌سه‌ر لاشه‌ی رزیوی ده‌وڵه‌تی عوسمانیی و چێکردنی ده‌وڵه‌تانی عێراق و سوریا و تورکیای که‌مالیستدا ، کورد وه‌ک یه‌ک نه‌ته‌وه‌ به‌ڵام له‌ چه‌ندین ده‌وڵه‌تی جیاوازدا، له‌چه‌ندین هه‌رێمی جیۆگرافیی جیاوازدا فه‌نکشنی خه‌باتی خۆی درێژه‌ پێداوه‌. ئه‌وه‌ی له‌ رابردوودا گرفتێکی ئه‌وتۆ نه‌بووبێ زمانێکی ستانده‌رد بووه‌، به‌ڵام ئه‌م زمانه ستانده‌رده‌ی  هه‌رێمی کوردستان،‌ به‌درێژایی ده‌یان ساڵ، بووه‌ته‌ قاڵه‌وه‌بووترین توخم و داینه‌مۆی شۆڕشه‌ نیشتمانییه‌کان، هه‌میشه‌ش پێشه‌نگی ئه‌م مه‌یدانه‌و په‌رچه‌می راپه‌رینه‌کان بووه‌. زۆرینه‌ی ره‌های ئه‌ده‌بی کوردیی به‌م زمانه‌ ستانده‌رده‌ی ئێستا بووه‌، دیاره‌ قۆناغ به‌قۆناغ گه‌شه‌ی کردووه‌و ‌ به‌ئێره‌ گه‌یشتووه‌.

 

ته‌واوی وڵاته‌کانی ئیستۆنیا، لاتڤیا،یوکره‌ین( ئۆکرانیا)،بیله‌رووس، ئۆزبه‌کستان، کیرگیزستان، کازاخستان و جۆرجیا له‌ قۆناغی پۆستکۆڵۆنیالیزمی سۆڤێتدا، بزوتنه‌وه‌ ناسیۆنالیستییه‌کانیان  توانیتیان مه‌سه‌له‌ی زمان یه‌کلابکه‌نه‌وه‌ له‌ رێی بڕیاری سیاسیی ئازایانه‌وه،‌ بناغه‌ی نه‌ته‌وه‌ و ده‌وڵه‌ت  دروستکردنی خۆیان رۆبنێن و به‌ته‌واویی سه‌ربه‌خۆیی خۆیان رابگه‌یه‌نن(Smith,  Law,  Wilson,  Bohr and Allworth,1998  ) .  بۆ زۆرینه‌ی ئه‌م وڵاته‌ نوێیانه‌ ، مه‌سه‌له‌ی زمان ، شتێکی مان و نه‌مان بوو، پێوه‌ندییه‌کی قووڵی به‌ ئایدێنتیتی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانییه‌وه‌ هه‌بوو(ibid  ). به‌هه‌مان شێوه‌ش، بۆ کوردیش له‌م قۆناغه‌ ستراتیژییه‌ی رۆنانی بناغه‌ی نه‌ته‌وه‌بوون و چێکردنی ئایدێنتیتییه‌کی نیشتمانیی هاوبه‌ش، به‌بێ فه‌رمییکردن و سیاسییکردنی زمانی باڵای کوردیی، لینگوا فرانکای کوردیی، تا دێت بۆ دواوه‌ ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌.  

 

چه‌مکی نه‌ته‌وه‌- وڵات چێکردن چه‌مکێکه‌ له‌گه‌ڵ ده‌ستووری ئه‌مێریکاو شۆڕشی فڕانسییدا سه‌روسامانی په‌یدا کردووه‌، له‌دوای شۆڕشی فڕانسییه‌وه‌، ناسیۆنالیزم له‌سه‌رتاسه‌ری ئه‌وروپادا گڕی گرت، زۆرینه‌ی ئه‌م ناسیۆنالیزمه‌ جیاوازانه‌، زمانیان کردبووه‌ بناغه‌یه‌کی کۆنکریتیی بۆ بنیاتنانی نه‌ته‌وه‌و نیشتمان و ئایدێنتیتی نیشتمانیی ( Stevenson, 1997 and Hobsbawm 1990   ). هه‌رچه‌نده‌ زۆر له‌ سکۆلاره‌کان پێیانوایه‌، کورد  ره‌وتی ناسیۆنالیزمێکی به‌رچاوڕۆشن و شاره‌زای نییه‌ له‌ناو گه‌مه‌ سیاسییه‌کاندا، به‌ڵام له‌ ئاست پرسه‌ نیشتمانییه‌کانی ناوخۆشدا، ئه‌م ناسیۆنالیزمه‌ی کورد ئه‌وه‌نده‌ ده‌سته‌پاچه‌ و نه‌زانه‌، خه‌ریکه‌ خۆی سه‌ری خۆی ده‌خوات.  ئاخر چ سه‌رکرده‌یه‌کی نیشتمانیی ، له‌ سه‌ده‌ی بیست ویه‌کدا، ده‌چێ زاراوه‌یه‌کی لۆکاڵیی له‌به‌رامبه‌ر زمانی ستانده‌ردی کوردییدا قوت ده‌کاته‌وه‌، ئه‌مه‌ گاڵته‌ی منداڵان و خه‌لانۆچکه‌ چێکردن نییه‌، ئه‌مه‌ پرسێکی ستراتیژیی و چاره‌نووسسازه‌ له‌سه‌ر ئایدێنتیتی کورد، به‌ڵام ئه‌وه‌ی نه‌ی بینی و نه‌ی بیستی له‌م سه‌رکردایه‌تییه‌ سیاسییه‌ی کورد، ده‌یبینی و ده‌بیستی.

کوردستان وڵاتی سینگاپۆر (Singapore  ) نییه‌ ، نه‌ له‌ڕووی کولتوورییه‌وه‌، نه‌ له‌ رووی زمان و نه‌ته‌وه‌ هه‌مه‌ جۆره‌کانییه‌وه‌. وێرای کۆمه‌ڵێ زمانی فه‌رمیی له‌چه‌شنی ئینگلیزیی، مانده‌رین، ماله‌ی (Malay  ) و تامیل، کۆمه‌ڵێ نه‌ته‌وه‌ی ته‌واو جیاواز له‌یه‌کتر له‌ڕووی کولتووریی و  مێژوویی و باکگراونده‌وه‌ له‌و ‌وڵاته‌دا ده‌ژین.  به‌ڵام له‌کوردستاندا، وێرای ئه‌وه‌ی زۆرینه‌ی ئه‌و نه‌ته‌وه‌و ئێسنیک و گه‌لانه‌ی له‌سه‌ر خاکی کوردستان، شانبه‌شانی کورد ده‌ژین، زۆرینه‌ی ته‌واویان زمانیان ستانده‌رده‌و له‌رووی سیاسییه‌وه‌ سه‌قامگیرن‌، که‌چیی کورد به‌و باره‌ خواره‌شه‌وه‌، سه‌رکرده‌یه‌کی نیشتمانیی به‌رچاوڕۆشنی تێدا هه‌ڵناکه‌وێ که‌ له‌رووی سیاسییه‌وه‌ له‌ کوردستانی باشووردا ئه‌مه‌ یه‌کلایی بکاته‌وه‌، به‌ڵکوو به‌پێچه‌وانه‌وه‌ سه‌رکرده‌کان خۆیان ده‌ده‌نه‌ ده‌م لافاوی شه‌ڕه‌ کۆڵان و گاڕانی دایه‌لێکته‌کان. چونکه‌ به‌ڕاستیی له‌شه‌ڕه‌ گه‌ڕه‌کیش ده‌رچووه‌. ئه‌م دۆخه‌ بووه‌ به‌شه‌ڕه‌ کۆڵان، هۆکاره‌که‌یشی ئه‌وه‌یه‌ نێوه‌ندێکی سیاسیی  له‌کوردستاندا نییه‌ سنوور بۆ ئه‌و به‌ره‌ڵایی و سه‌رگه‌ردانییه‌ دابنێ.‌ زمانی ستانده‌ردی کوردیی، داهاتووی سیاسیی و ئه‌جێندای نیشتمانیی کورد شتێکه‌و  ئه‌فسانه‌ی زاراوه‌ به‌خێوکردنیش شتێکی تره‌‌.‌

 

له‌ پرۆگرامه‌کانی خوێندنی سینگاپۆردا، هه‌موو نه‌ته‌وه‌و ئێسنیکێک به‌ هه‌ردوو زمانی ئینگلیزیی و زمانه‌ لۆکاڵییه‌که‌ی خۆیان ( زمانه‌ نه‌ک دایه‌لێکت ) ده‌خوێنن، بۆ ئێسنیکه‌کان زمان له‌و وڵاته‌دا ئایدێنتیتی ئێسنیکییان ده‌پارێزێ، به‌ڵام هه‌مووشیان له‌ ئایدێنتیتییه‌کی نیشتمانییدا هاوبه‌شن (Stewart,1968: 540-541 ).  که‌چیی کۆمه‌ڵێ نه‌ژادپه‌رست په‌یدابوونه‌و بانگه‌شه‌ی گه‌ڕه‌لاوژه‌ی زاراوه‌ دابڕاوه‌کانی کورد ده‌که‌ن، ئه‌گه‌ر زمانی ستانده‌ردی ئێستای کوردیی له‌ هاوکێشه‌که‌دا ده‌رکرێ، هه‌موو زاراوه‌کان سه‌قه‌تن، به‌سۆرانییشه‌وه‌، چونکه‌ ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ زمانی ستانده‌ردی کوردییه‌و ته‌نها بناغه‌که‌ی سۆرانییه‌.  پێچه‌وانه‌ی هه‌موو بنه‌مایه‌کی زانستیی و زمانه‌وانییه‌ له‌ ناو یه‌ک گه‌لدا، رێگه‌ به‌ زاراوه‌یه‌کی لۆکاڵیی بدرێ له‌سه‌ر حیسابی لینگوا فرانکای نیشتمانیی بله‌وه‌ڕێت. ئه‌مه‌ له‌ لۆژیکی هیچ نێوه‌ندێکی بڕیارداندا نییه‌، مه‌گه‌ر ‌ته‌نها له‌ مێنتاڵی سه‌رکردایه‌تی و ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی کورددا هه‌‌بێ.

زمان  کاکڵه‌ی  بیر و هه‌موو  ئه‌و شتانه‌یه‌ که‌ مرۆڤ فێری ده‌بێت ، زانینی لێ به‌رهه‌م ده‌هێنێت و هه‌موو شتێکیش هه‌ر له‌ رێگه‌ی زمانه‌وه‌ فێر ده‌بێت( Ryle,1949).  بۆچیی ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی کورد، ئه‌و مافه‌ به‌زمانی خه‌مڵیو و گه‌شه‌کردووی کوردیی نادات؟ که‌ کاکڵه‌ی بیری کورده‌و زۆرینه‌ی ئه‌و شتانه‌ی مرۆڤی کورد فێری بووه‌ ، زانین و زانیاریی لێوه‌ به‌رهه‌م هاتووه‌، ئایدێنتیتی نیشتمانیی ره‌نگڕێژ کردووه‌، ئه‌و زمانه‌یه‌ که‌ زۆرینه‌مان پێی ده‌نووسین. بۆچیی  به‌فه‌رمیی و سیاسیی نایپه‌ژرێنێ؟ ئه‌م مێنتاڵیزمی چه‌واشه‌کاریی و سه‌رله‌خۆشێواندنه‌ پێویستی به‌و هه‌ناسه‌ قووڵانه‌  هه‌یه‌ که‌ چۆمسکی له‌سه‌ر سایکۆلۆژیای زمان، ده‌یان لێکۆڵینه‌وه‌ی زۆر قووڵی له‌سه‌ر کردووه‌، زمانێکی یه‌کگرتوو، ریاڵیزمی زمان و زمانه‌وانیی، و سروشتییگه‌رایی زمانی شیکردووه‌ته‌وه‌ و بۆچوونه‌ ترادیسیۆنه‌کان و کۆنسێرڤه‌تیڤه‌کانی شیتاڵ شیتاڵ کردووه‌(Smith,1999 ).

هه‌موو زمانێکی ستانده‌رد کۆمه‌ڵێ یاسای زمانه‌وانیی هه‌یه‌، ئه‌وانه‌ی پێیانوایه‌ دایه‌لێکتی کرمانجیی یان بادینانیی له‌گه‌ڵ زمانی ستانده‌ردی کوردیی هه‌نووکه‌دا ده‌کرێ تێكه‌ڵ بکرێن، یان وه‌ک ئه‌و وڕێنه‌یه‌ی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌، که‌ پێیوایه‌ ئیدیه‌مه‌کانی Idiom زاراوه‌ی کرمانجیی و سۆرانیی تێکه‌ڵ ده‌کرێن و لێک نزیک ده‌کرێنه‌وه‌! له‌ خه‌وێکی قووڵی نائاگاییدا مرخه‌یان دێت. ناکرێ به‌هیچ شێوه‌یه‌ک زمانی ستانده‌ردو هیچ زاراوه‌یه‌کی تر له‌بنه‌وه‌ تێکه‌ڵ بکرێن. ده‌کرێ له‌سه‌ره‌وه‌ تێکه‌ڵ بکرێن  و ئیدیه‌مه‌کانیشیان له‌سه‌ره‌وه‌ تێکه‌ڵ بکرێن،  وشه‌و ده‌ربڕینه‌  جۆراوجۆره‌کانی زاراوه‌کان بۆ ناو زمانی ستانده‌رد بهێنرێن.

 به‌ روانگه‌ی سمیس و چۆمسکی بێ”  بۆ ئه‌وه‌ی زمانێک بزانی ده‌بێ مێنتاڵیتیت نوێنه‌رایه‌تی رێزمانی ئه‌و زمانه‌ بکات”( Smith,1999:29).  رێزمانی زۆرینه‌ی زاراوه‌ کوردییه‌ لێکه‌وتووه‌کان لایه‌نی رێزمانیی و ستراکتۆری گراماتیکییان له‌گه‌ڵ زمانی ستانده‌ردی کوردییدا جیاوازیی هه‌یه‌. له‌م دیده‌وه‌ ده‌کرێ به‌شی سه‌ره‌وه‌ی ئه‌م دره‌خته‌ به‌ چه‌ندین شێوازی جۆراوجۆر موتوربه‌ بکرێ و بڕازێنرێته‌وه‌، به‌ڵام ره‌گوریشه‌ی ئه‌م زمانه‌ ناکرێ ده‌ستکارییه‌کی ریشه‌یی بکرێ. ده‌شێ ده‌ستی پێدا بهێنرێ ، به‌ڵام ناکرێ هه‌ڵبوه‌شێنرێته‌وه‌ له‌به‌ر خاتری چاوی کاڵی  هیچ زاراوه‌یه‌کی تر ( هه‌ندێک له‌ زاراوه‌کان چاویشیان نه‌پووشکاوه‌ ).

ئه‌م نووسینه‌ داوای ئه‌وه‌ ناکات که‌ زمانی ستانده‌رد بکرێ به‌ زمانێکی تایبه‌ت و پێرۆز، به‌ڵکوو به‌شوێن ئه‌وه‌دا ده‌گه‌ڕێ که کورد‌ زمانێکی گشتگیر و پانوپۆڕ و ده‌وڵه‌مه‌ندی هه‌یه‌، له‌سه‌ر ئاستی هه‌رێمی کوردستانی باشوور، به‌هاوکاریی زاراوه‌کانی تر به‌پرۆسه‌ی گشتاندندا ببرێ .  به‌ ئارگیومێنتێكی به‌رینتره‌وه‌، زمانی ستانده‌رد وێنه‌( نه‌ک وێنا) نه‌کرێ به‌و زمانه‌ تایبه‌ت و تاک و ته‌نهایه‌یprivate language  که‌ ڤیتگنشتاین Wittgenstein  به‌رپه‌رچی ده‌دایه‌وه ، چونکه‌ ئه‌و پێی وابوو زمانێکی پانوپۆڕو ئازاد و  گشتێنراو  ده‌توانێ ده‌ربڕی ئه‌و هه‌ست و نه‌ستانه‌ بێت که‌ جڤاک ده‌یه‌وێ ده‌ریبڕێت(  Wittgenstein,1953 ). 

به‌پشت ئه‌ستووریی به‌ بۆچوونه‌کانی چۆمسکی، له‌سه‌ر گشتاندنی زمان و زمانی گشتیی جڤاک، سمیس پێیوایه‌ زمانی گشتیی له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێ، که‌ قه‌ڵه‌م و تێکست پێکه‌وه‌ ده‌یسه‌پێنن و به‌ئاماده‌کراویی ده‌برێته‌ به‌رده‌م داموده‌زگای سیاسیی بۆ گشتاندنێکی سیاسیی و یه‌کجاریی(  Smith,1999 ) . هه‌وڵێکی زۆر له‌لایه‌ن که‌سانێکی زۆری کوردستانی باشوور و رۆژهه‌ڵاته‌وه‌ دراوه‌ و ئه‌م "عه‌ریزه‌یه‌" ده‌مێکه‌ له‌ نووسینگه‌ی ده‌سه‌ڵاتدارانی سیاسیی کوردستان که‌وتووه‌ بۆ واژۆکردن، که‌چیی نه‌ک هه‌ر واژۆیان نه‌کرد، به‌ڵکوو پاشقولیان له‌ هه‌موو ئه‌و هه‌وڵانه‌ دا و عه‌نته‌ریاتی ناوچه‌گه‌رییه‌تییان  سه‌پاند.  ئه‌مه‌ش ئاماژه‌یه‌کی پڕ مه‌ترسییه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌بنه‌وه‌ به‌ ئه‌جێندایه‌کی تر کار بکرێ و له‌سه‌ریشه‌وه‌ کڵاو له‌سه‌ر هه‌موو دڵسۆزانی زمانی ستانده‌ردی کوردیی ، مێژووی کورد، لینگوا فرانکای کورد و ئایدێنتیتی نیشتمانیی  بنرێ.

 

ئه‌نجامی باسه‌که‌

له‌ هه‌رێمی کوردستاندا ( کوردستانی باشوور)، قه‌واره‌یه‌کی سیاسیی هه‌یه‌ و حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان( وه‌ک نوێنه‌رایه‌تیی هه‌ردوو مه‌کته‌بی سیاسیی پدک و ینک ) فه‌نکشنی خۆی ده‌کات. ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ سیاسییه‌ نغرۆ بووه‌ له‌گه‌نده‌ڵییدا، به‌ده‌یان جۆر گه‌نده‌ڵییه‌وه‌ له‌ نووکه‌وه‌ بۆ نووک ، له‌سه‌ره‌وه‌ بۆ خواره‌وه‌ ده‌تلێته‌وه‌ و  گه‌نده‌ڵیی وه‌ک خۆره‌ لێیداوه‌. له‌م هه‌رێمه‌دا زمانی سه‌ره‌کیی و فه‌رمیی، لینگوافرانکای ستانده‌رد بوونی هه‌یه‌ و به‌هه‌ڵه‌یه‌ک که‌ چه‌ندین مۆتیڤی ناوچه‌گه‌ریی و ئایدۆلۆژیاگه‌ریی له‌پشته‌وه‌یه‌  وه‌ک زمانی ستانده‌ردی کوردیی، نایسه‌لمێنن . به‌ڵکوو به‌ سۆرانیی ده‌چوێنن. له‌ به‌رامبه‌ریشدا، دایه‌لێکتێکی لۆکاڵیی ( کرمانجیی ) وه‌ک مڵۆزم له‌به‌رامبه‌ر زمانی ستانده‌ردی کوردییدا قوت ده‌که‌نه‌وه‌ و ده‌یخه‌نه‌ پرۆگرامی خوێندنه‌وه‌.

ئه‌م پلانه‌، پلانێکی داڕێژراوه‌، به‌هزرێکی ناوچه‌گه‌ریی و ده‌ستووری خێڵ و هۆز ده‌چێ به‌ڕێوه‌، دووره‌ له‌هه‌موو پێوه‌ره‌ نیشتمانیی و ئه‌جێندا نیشتمانیی و نه‌ته‌وه‌ییه‌کانی گه‌لی کورد. ئه‌وه‌نده‌ بڕیارێکی ته‌سکبینانه ‌و حیزبگه‌راییه‌، ئه‌گه‌ر له‌ وڵاتێکی ئازاد و دیمۆکراسییدا بووایه‌، خه‌ڵکی ئه‌و وڵاته‌ له‌ رێفه‌رێنده‌مێکدا، نه‌ک هه‌ر به‌ زۆرینه‌ ره‌تیان ده‌کرده‌وه‌، به‌ڵکوو داوای لابردن و لێپێچینه‌وه‌شیان له‌و که‌س و لایه‌نانه‌ ده‌کرد که‌ له‌ پشت باکگراوندی ئه‌و بڕیاره‌وه‌ وه‌ستاون. لێره‌وه‌ بێده‌نگبوون له‌و پاشه‌گه‌ردانییه‌ی زاراوه‌په‌رستیی و سیاسه‌ته‌ خێڵگه‌راییه‌ی پارتیی و بێ هه‌ڵوێستییه‌ی یه‌کێتیی نیشتمانیی، وه‌ک دوو هێزی به‌رپرسیاریی سه‌ره‌کیی له‌ به‌رامبه‌ر خه‌مخۆرییه‌کانی ده‌یان نووسه‌ر و کوردانی دڵسۆز، که‌ له‌ پێناو زمانیی یه‌کگرتوو و ئامانجه‌ مێژووییه‌کانی کورددا قوربانییان داوه‌، که‌مته‌رخه‌مییه‌کی مه‌ترسییداره‌.

خوێندن به‌ زاراوه‌یه‌کی لۆکاڵیی، ته‌نها له‌یه‌ک دۆخدا ده‌شێ بکرێ، ئه‌گه‌ر بادینان هه‌رێمێکی سه‌ربه‌خۆ بێ و فیدراڵیی پارێزگاکان سیسته‌می ئیداریی بێ و دایه‌لێکته‌یشیان، دایه‌لێکتێکی کوردیی نه‌بێ. به‌ڵام کاتێ بادینان به‌شێکه‌ له‌هه‌رێمێکی به‌رفراوانتر (  هه‌رێمی کوردستان)‌، ئه‌و مافه‌ی نییه‌ ئه‌م زیانه‌ گه‌وره‌یه‌ به‌ زمانی ستانده‌ردی کوردیی بگه‌یه‌نێ که‌ له‌سه‌رجه‌م هه‌رێمه‌که‌دا به‌بادینانیشه‌وه‌ گرفتێکی ئه‌وتۆی نییه‌. ئه‌و که‌سانه‌ی له‌پشت ئه‌م بڕیاره‌وه‌ وه‌ستاون، بۆ مێژوو سه‌لماندیانه‌وه‌، که‌ کورد که‌ره‌سته‌و توخمه‌کانی سه‌ربه‌خۆییبوون و نیشتمانییبوون و نه‌ته‌وه‌ییبوونی ته‌واو نییه‌ و هێشتا به‌رژه‌وه‌ندیی عه‌شیره‌ت و  هۆز و ناوچه‌کان ده‌خه‌نه‌ سه‌روو به‌رژه‌وه‌ندییه‌ نیشتمانیی و کۆلێکتیڤه‌کانه‌وه‌.

 

---------------

[Kurdi.org 2008 © Copyright]

 

| Waney Kurdī | Mediya |  Perlan  | Ferhneg | Fonts & Editors